معرفت معاد صفحه 272

امامیّه است . دیدگاه دوم بیان گر اسکان مخالفان در اعراف است . در مورد دیدگاه سوم گوید: عدّه نادری قائل شده اند که مخالفان بعد از عذاب طویل داخل بهشت می شوند، و این قول نادر و ضعیف است . (1)

همچنین وی در مورد مخالفانی که جاهل مستضعف باشند، احتمال ورود به بهشت را به وسیله شفاعت (برای کسانی که قابلیّت داشته باشند) بیان داشته است . (2)

امّا برخی دیگر این دیدگاه را نه به صورت مطلق ، بلکه در چارچوب قواعد کلّی (مُرْجَوْنَ لاَِمْرِ اللَّهِ ) پذیرفته اند. (3)

علّامه مجلسی در یک تبیین مبسوط به احکام مخالفان و انواع آنان پرداخته است ، از جمله کسانی که متعصّب هستند و حجّت بر آنان تمام شده است . نیز به وضعیّت گروهی از آنان اشاره کرده است که به خاطر ضعف عقل ، نمی توانند میان حق و باطل تشخیص دهند یا در بلاد مخالفان هستند و قدرت بر هجرت و تفحّص در مورد حق را ندارند، یا در زمان فترت و جاهلیت اند و اهل باطل غالب اند و اهل حق از خوف پنهانند و حق بر ایشان ظاهر نشده است و امثال ایشان ، چنانکه اشاره به آنها شد. مشهور میان علما آن است که داخل (مُرْجَوْنَ لاَِمْرِ اللَّهِ )اند؛ نه حکم به کفر ایشان می توان کرد و نه حکم به ایمان آنها؛ و در آخرت حال ایشان معلوم می شود. (4)

شیخ مفید در مورد گروه هایی که خود را شیعه می دانند و به امامت برخی از امامان اعتقاد ندارند، نوشته است : امامیّه اتّفاق دارند بر این که هر کس منکر امامت یکی از امامان شود وجوب طاعت ایشان را انکار نماید کافر و گمراه گشته و مستحقّ خلود در نار است . (5)

شیخ انصاری گوید: حکم سایر فرق شیعه به غیر از اثنی عشری ، در حکم مخالفان است. (6)

1- حقّ الیقین ، ص 518.
2- حقّ الیقین ، ص 512.
3- الرسائل الاعتقادیه ، رساله میّزه الفرقه الناجیه عن غیرهم ، ص 378 _ 379.
4- حقّ الیقین ، ص 516.
5- اوائل المقالات ، ص 44.
6- کتاب الطهاره ، ج 5، ص 128.