معرفت معاد صفحه 28

در شرح تجرید _ مشهورترین اثر کلامی شیعی _ در بخش آغازینِ فصلِ افعال پروردگار بررسی شده است . (1)علّامه مجلسی عالم نامدار شیعه نیز در کتاب پرارجش حقّالیقین ،

فصلی را به افعال خداوند اختصاص داده است . وی در آنجا می نویسد: خالق جهان ، کار ناپسند نمی کند و این مسئله محال است . وی سپس صورت های احتمالی ارتکاب کارهای قبیح را طرح می کند، آنها را ناشی از جهل یا نیاز و یا سفاهت و بی خردی می داند و می نویسد که هر چهار مورد بر خداوند بزرگ محال است . (2)

نفی انتساب افعال ناپسند به خداوند، یعنی اعتقاد به عدل حق تعالی ، حقیقتی است که در آثار عالمان متأخر با عنوان عدل الهی مطرح شده است . سیداسماعیل طبرسی با این عنوان در این مسئله بحث می کند. وی در مورد عدل الهی می نویسد : واژه عدل در برابر واژه ستم و جور است . عدل به این معنا محلّ اختلاف و اشکال نیست بلکه اعتقاد به آن از اصول دین است . وی اعتقاد به عدل را _ که در مقابل ظلم قرار دارد _ از بدیهیات دین شمرده و منکر آن را خارج از اسلام معرفی کرده است . وی در این باره می نویسد: عدلی مذهبان _ شیعه و معتزله _ با اعتقاد به حسن و قبح عقلی ، به عدل الهی باور دارند. امّا چون اشاعره منکر حسن و قبح عقلی هستند؛ باوجود اعتقاد به عدالت الهی در گفتار، لازمه دیدگاه آنان _العیاذ بالله _ انتساب ظلم و جور به خداوند است . (3)

اعتقاد به عدل الهی _ که در شمار اصول اعتقادی مسلمانان است و با برهان های روشن عقلی نیز قابل اثبات است _ وجود سرایی دیگر را لازم و حتمی می کند؛ چراکه اگر مردن پایان سرنوشت بشر به حساب آید، آن وقت تفاوتی میان نیکان و بدان ، ظالمان و عادلان و انسان های برخوردار از نعمت و گرفتار و محروم نخواهدبود. همچنین حیات این جهانی به لحاظ محدودیت های خود ظرفیت همه پاداش ها و کیفرها

1- کشف المراد، ص 302.
2- حقّ الیقین ، ص 16.
3- کفایه الموحّدین ، ج 1، ص 444 و 443.