معرفت معاد صفحه 291

که آزاردهنده و دردآور باشد وجود ندارد، پس به سایه ای مثل سایه دنیا نیازی ندارند. و ممکن است که «ظلّ » در آیه(ظِلٍّ مَمْدُودٍ)، (1)(ظِلُّهَا) (2)و (ظِلا ظَلِیلا) (3)به معنای

هوای پاکیزه و فضای منوّر محیط به آنان باشد. (4)

همچنین در بررسی روایات ذیل آیه و جمع بندی آنها گفته شده است : مراد از ظلّ یعنی هوای پاکیزه یا خود درختان ، زیرا درختان محیط بر بهشتیان است یا حتّی خود درختان بدون در نظر گرفتن حالت احاطی آنان . (5)و امّا با عطف عیون بر ظلال ، مراد

آن است که بهشتیان بهره مند می شوند و گردش می کنند در هوای پاکیزه یا زیر درختان که پای آنها چشمه ها و جویبارها است ، و این چشمه ها و جویباران موجب ازدیاد و زینت آن مکان و صفای آن مناظر می شود. (6)

چنانکه در گزارش های متعدّدی از منابع وحیانی نقل شد، بهشت پوشیده از

انبوه درختان و چشمه ها و جویبارها و هوای لطیف و دلپذیر مستمرّ و دائمی

است . از پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایت شده است : بهشتی ها به کشتی ها می نشینند و در دو نهر بزرگ بهشت سیر می کنند. و کشتی از یاقوت است و آنچه کشتی را به آن می رانند،

از مروارید است . و در آن کشتی ها ملائکه از نور هستند و جامه های سبز بسیار سبز

در بر دارند. (7)

بهشت به فرموده قرآن مجید: (ذَوَاتا أَفْنَانٍ )؛ (8)که داری شاخسارانند. بوستان های

باصفای آن نیز با نام این مکان ارجمند، پیوند خورده است .

1- الواقعه ، آیه 30.
2- الرعد، آیه 35.
3- النساء، آیه 57.
4- مناهج البیان (جزء 29)، ص  380
5- مناهج البیان (جزء 29)، ص 381 و 382.
6- مناهج البیان (جزء 29)، ص 382.
7- امالی صدوق ، ص 213؛ رساله بهشت و دوزخ ، ص 144.
8- الرحمن ، آیه 48.