معرفت معاد صفحه 367

واژه احقاب همان گونه که در لغت کاربرد مختلفی دارد، در آثار حدیثی شیعی نیز بیش از یک معنا نقل شده است . (1)

ذیل این آیه ، پیرامون احقاب دو نظریه ابراز شده است . برخی این درنگ های احقابی را با توجّه به تبیین و شواهد تفسیری موجود به معنای عذاب ابدی و ویژه کافران دانسته اند یا تمایل خود به این دیدگاه را بیان داشته اند (2)و بعضی دیگر این درنگ

احقابی را عذاب طویل المدت ، امّا محدود و پایان پذیر، برای غیر کافران نوشته اند. (3)

متذکّر می شود دیدگاه اعتقادی پیرامون مقدار زمانی عذاب ، به شرحی که پیشتر گذشت ، به مقتضای حال مکلّفان به دو قسم ابدی و موقّت تقسیم می شوند امّا بحث در روشن شدن تفسیر لغوی و کلامی احقاب است که آیا درنگ های احقابی بیان گر عذاب های ابدی و نامحدودند یا عذاب های منقطع و محدود؟

4 _ 40. عذاب ابدی

یکی از ویژگی های مهمّ و خوفناک جهنّم ، عذاب ابدی منافقان و کافرانی است که حجّت بر آنان تمام شده باشد. در قرآن مجید بیش از سی بار عذاب جهنّم با واژه خُلد و مشتقّات آن و در چند آیه دیگر با عبارات گوناگون بر همیشگی بودن عذاب جهنّم برای کافران و منافقان معاند تکرار شده است . آیه شریفه (أُوْلَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ )؛ (4)(آنان اهل آتشند و در آن جاودانند) در چندین سوره تکرار شده است .

در برخی آیات بدون کاربرد واژه خلود، با صراحت بر ابدیّت جهنّم تأکید شده است  :

(کَذَلِکَ یُرِیهِمْ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَیْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِینَ مِنْ النَّارِ)؛ (5)

1- تفسیر شریف لاهیجی ، ج 4، ص 692.
2- مناهج البیان (جزء سی ام )، ص 23؛ کلم الطیّب ، ج 3، ص 192.
3- حقّ الیقین ، ص 498.
4- البقره ، آیه 39 و 357؛ آل عمران ، آیه 116؛ الاعراف ، آیه 36.
5- البقره ، آیه 167.