معرفت معاد صفحه 37

3. ضعف مبانی نظریات فلسفی مطرح در معاد و اتّکا به جهان شناسی خرافی کهن یونان ، چنانکه پیشتر بیان گردید.

4. ناتوانی عنصر تأویل در عرضه معارف قرآنی معاد. در این جا باید متذکّر شوم معانی تأویل و مُجاز و غیرمُجاز آن ، بخشی درازدامن و خارج از حوصله این نوشتار است . امّا در سخنی کوتاه می توان گفت : تأویل مُجاز، عرضه مراداتی از آیات قرآن از سوی معصومان (علیهم السلام) است که از ظهور آیات قابل برداشت نباشد و نتیجه آن نیز معارض با ظواهر نخواهد بود. و امّا تأویل غیرمُجاز یعنی برداشتی متضادّ با نصوص و ظواهر آیات و روایات ، همراه با تغییر و تحریف معانی آن برای توجیه یک دیدگاه و نظریّه .

5. عدم وفاداری بسیاری از فیلسوفان جهان اسلام _ حتی فیلسوفان بنیانگذار و مبدع دستگاههای فلسفی _ نسبت به اندیشه فلسفی معاد.

شواهد و موارد بالا در شرح و تبیین ابعاد معاد، در این نوشتار عرضه شده است .

1 _ 1 _ 6. معاد روحانی

بسیاری از فیلسوفان ، حقیقت انسان و هویّت او را تنها نفس و روح می دانند. (1)به

ویژه فیلسوفان مشائی . در نظر این دسته از فلاسفه در سرای دیگر روح محشور می گردد و از حشر ابدان خبری نیست . به هنگام مرگ روح از بدن جدا می شود و ارواح نیکان و بدان هرکدام به کمالات یا صفات بدی کسب کرده اند متنعم و مسرور یا معذّب و مغموم خواهند گردید. (2)

بوعلی سینا _ که از بزرگان فلاسفه و از سران فلسفه مشاء به شمار می رود _ در تقریر معاد، برخلاف بنیان اندیشه فلسفی خویش ، اذعان می کند که معاد جسمانی را با پذیرش خبر نبوّت و از طریق شریعتِ حقّ نبوی باید پذیرفت . (3)

1- اسفار، ج 9، ص 266.
2- المبدأ و المعاد، ج 2، ص 625؛ حقّ الیقین ، ص 369؛ مجموعه آثار، ج 4، ص 631.
3- الشفاء «الهیّات »، ص 423.