معرفت معاد صفحه 49

و گرگ یوسف (علیه السلام) و سگ اصحاب کهف داخل بهشت خواهند شد. (1)

علّامه مجلسی از ظواهر آیات و اخبار استفاده کرده است که یکی از فلسفه های حشر وحوش دادخواهی از ستمی است که بر آنان روا رفته است . وی می نویسد: ابن بابوبه به سند معتبر روایت کرده است که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ناقه ای دید که پایش را بسته اند و بار بر پشت آن است . فرمود: کجا است صاحب ناقه ؛ بگویید مهیّا باشد که این ناقه در قیامت با او خصومت خواهد کرد. (2)

همچنین عالم بزرگ شیعه شیخ الطائفه توسی نیز نوشته است : خداوند متعال وحوش را محشور خواهد نمود تا به بازیافت حقوق از دست رفته خود از ستم هایی که بر آنان روا یافته برسند و یا از همدیگر دادخواهی نمایند. (3)همچنین فاضل مقداد _

فقیه و متکلم شهیر شیعی _ در مسأله وجوب عقلی و سمعی معاد، به جهت «عوض »؛ در کنار حقوق انسانها، از حقوق حیوانات اهلی و وحشی هم نام برده است . (4)

اصل معاد حیوانات و وحوش با توجّه به آیات یادشده و روایات وارده پیرامون آن ، مسلّم است ، ولی کیفیّت حشر آن ها روشن نیست . (5)نیز گفته شده است : حیوانات

و پرندگان ، امّت هایی موّحد و خداپرستند و نزد خداوند محشور خواهند شد. و بنا بر دو آیه فوق و روایات پیرامون آن ، اصل محشور شدن حیوانات برای ثواب و جزا اثبات می شود؛ امّا این که اوضاع و احوال آنان از نظر بقا و فنا و نعمت و عذاب چه خواهد بود و سرنوشتشان چه خواهد شد، خدا عالم است و در آیات و روایات به تفصیل حال آنان دست نیافتم . (6)

1- تفسیر القمی ، ج 2، ص 33؛ بحارالأنوار، ج 8، ص 195.
2- حقّ الیقین ، ص 423.
3- التبیان ، ج 10، ص 281.
4- باب الحادی عشر، ص 53.
5- انسان و معاد، ص 89.
6- مناهج البیان (جزء سی ام )، ص 193 و 195.