سیطره دین بر ساحت دنیا صفحه 115

شبهه هایی در این زمینه القا کرده اند که به برخی از آن ها پاسخ می گوییم.

1. دکتر سروش در مقاله «معنا و مبنای سکولاریسم» می نویسد:

هر چیز که از پیش خود ذاتی و ماهیتی داشته باشد، دیگر نمی تواند ذاتا دینی شود؛ چرا که یک چیز، دو ذات و دو ماهیت نمی تواند داشته باشد. «آب» فی المثل ساختمان یا ذات ویژه ای دارد و به همین سبب، آب دینی و آب غیر دینی یا شراب دینی و شراب غیر دینی نداریم.

همین طور است عدل و حکومت و علم و فلسفه و امثال آن ها. این مقولات هم اگر ذاتی و ماهیتی داشته باشند، دیگر دینی شدنشان بی معنی است و لذا علم جامعه شناسی ذاتا دینی یا فلسفه ذاتا اسلامی و مسیحی، فی المثل، نمی توان داشت؛ هم چنان که حکومتِ ذاتا دینی هم نمی توان داشت. (مگر بالعرض و در مقام وجود خارجی. مگر سکولارها غیر از این می گویند؟) ... تازه کار به این جا ختم نمی شود و حقوق و فقهِ ذاتا دینی و اخلاقِ ذاتا دینی هم نمی توان داشت.(1)

با این استدلال، باید افزود که خداشناسی ذاتا دینی هم نمی توان داشت و اساسا دینِ ذاتا دینی هم نمی توان داشت.

ماهیت مفهومی است که از یک شی ء به اعتبار تمایز واقعی که با اشیای دیگر دارد، انتزاع می شود. چنین تمایزی در اشیای واقعی وجود دارد، ولی علوم اشیای واقعی نیستند. علوم مجموعه ای از گزاره ها هستند که با یک ملاک اعتباری گرد آمده اند؛ یعنی تعیین آن ها به دست خود بشر است. بنابراین، علوم و نیز هر امر اعتباری دیگر، ماهیت به معنای گفته شده ندارند. اگر ملاک اعتبار در اعتباریات، از دین گرفته شود، آن شی ء اعتباری دینی خواهد بود. بر این اساس، علم دینی و غیر دینی و نیز حکومت دینی و غیر دینی کاملاً ممکن است و فقه دینی و اخلاق دینی نیز قابل تدوین و تألیف است.