سیطره دین بر ساحت دنیا صفحه 121

به خود، به علّت خود و به معلولش، از علم حضوری انسان به آن ها ناشی می شود و علم حضوری نیز جز یافتن عین وجود معلوم نزد عالم نیست. این جنبه از نفس که می تواند از واقعیت ها انتزاع مفاهیم کرده و آن ها را به علم حصولی معلوم کند، عقل نامیده می شود. در این جا برای تمییز این اصطلاح عقل از اصطلاح های دیگر آن، آن را  عقل معرفت شناختی می نامیم. ویژگی مهم این عقل، توانایی انتزاع مفاهیم کلی از علم حضوری است که در اصطلاح فیلسوفان مسلمان، معقولات ثانی نامیده می شوند. ما در این جا در پی پاسخ به کسانی که به نحوی از انحاء خواسته اند توان شناخت انسان را از واقعیات منکر شوند یا در آن تردید ایجاد کنند و نیز کسانی که معقولات ثانی را مفاهیمی ما بازاء واقعیات خارجی ندانسته اند و مثلاً آنها را قالب های ذهنی، ادات منطقی یا ادبی و... دانسته اند، نیستیم. به نظر نگارنده این سطور، هر انسان با توجه به خود آدمی می تواند در وجود خود و شؤون وجودی خود ما به ازاء آنها را بیابد.

محمد عابد الجابری به نقل از فرهنگ اصطلاحات فلسفی لالاند، این شأن از شئون وجودی انسان را چنین تعریف کرده است:

ملکه ای است که هر انسان با آن توانایی می یابد از ادراک روابط بین اشیا، مبادی کلیه و ضروریه را استنباط کند و آن در همه مردم یکسان است.(1)

این تعریف از عقل معرفت شناختی به تصویری که در این جا از آن عرضه شد، شباهت بسیاری دارد. عقل معرفت شناختی، افزون بر این که می تواند مفاهیم کلّی از اشیا انتزاع کند، می تواند روابط میان این مفاهیم و متعلق آن ها را نیز درک کند؛ به این ترتیب، گزاره های ناظر به واقع را