سیطره دین بر ساحت دنیا صفحه 31

پرداخت و پیروان آن نیز بعدها از سکولاریسم پیروی کردند.

تقریبا هم زمان با نهضت مارتین لوتر، ژان کالوین در فرانسه نهضت اصلاحات دینی را آغاز کرد. یسوعیان نیز به رهبری لویولا قیام مذهبی جدیدی آغاز کردند. اهمیت این نهضت ها برای اومانیست ها از آن رو بود که آن ها خود نمی توانستند قیام بزرگی علیه دستگاه پاپ راه اندازی کنند و ناچار می بایست از فرصت هایی که به واسطه قیام دین داران علیه پاپ انجام می شد (و در هر یک، بخشی از اصول اعتقادی کلیسا زیر سؤال می رفت). بیشترین استفاده را بکنند. برای مثال، لوتر و پیروان وی انحصار تفسیر کتاب مقدس را که در اختیار کلیسای رُم بود، رد کردند یا کالوین در آموزه نجات خود، نجات در روز واپسین را به مشیت ازلی الهی منتسب کرد که بنا بر آن، عملْ تنها ممکن است نشان از مشیت الهی بر نجات باشد؛ نه موجب به آن. حتی برخی مانند ماکس وبر ریشه های سرمایه داری جدید را در چنین آموزه هایی می دانند.(1)

گاهی گفته می شود جنگ های دینی این دوره، از عوامل مهم گرایش مردم به سکولاریسم و رشد این نگرش بود؛ یعنی مردم به دلیل خستگی از این جنگ ها و خون ریزی ها و دیدن کشتار گسترده و بی جهت در این جنگ ها و بی نتیجه یافتن آن ها، به نگرش های سکولاریستی روی آوردند تا زندگی این جهانی شان سامان بگیرد. این گونه برداشت از بسترهای زمینه ساز در روی آوری مردم به سکولاریسم به پژوهش تاریخی گسترده نیاز دارد که در این جا مجال آن نیست. اما می توان گفت به دلایلی این ادّعا چندان درست به نظر نمی رسد؛ زیرا چنان که  گفته شد، کلیسای رُم