برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات صفحه 371

حاضر می شود و انسان بر آن آگاه می گردد. نفس حضور عمل، دلیل بر تجسّم است. هر چند برخی از مفسّران بزرگوار اسلام، هر کدام این آیه را به گونه ای تأویل و تفسیر نموده اند.((1))

در اینجا برای اختصار تنها نظریه فخر رازی - که به فخر المشکّکین معروف است - را می آوریم که درباره ی آیه فوق می گوید:

إعلم أنّ العمل لا یبقی ولایمکِن وجدانه یوم القیامه فلابدّ فیه من التّأویل.

بدان که عمل انسان پس از انجام، باقی نمی ماند و ممکن نیست که عمل در روز قیامت دریافت گردد پس باید آیه را تأویل نموده بگوییم: یا منظور این است که انسان نامه های اعمالش را می بیند که در این صورت مثل این آیه شریفه می شود:

{إِنَّا کُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}.((2))

یعنی ما از آن­چه شما عمل می کردید نسخه

برداری می کردیم. یا منظور این است که انسان جزای اعمال خود را می یابد. بنابراین در مورد معنای «محضراً» دو احتمال وجود دارد: یکی اینکه همین نامه های اعمال انسان ها را حاضر می کنند و دیگر اینکه جزای عمل انسان را احضار می نمایند.((3))

شاید علّت تأویل فخر رازی و برخی مفسّرین این باشد که گمان کرده اند که

1- همانند آلوسی، رشید رضا، مجاهد و... .
2- جاثیه/ 29.
3- مفاتیح الغیب، ج8، ص 196.