برزخ و معاد از دیدگاه قرآن و روایات صفحه 563

است که جسم مادّی دنیوی نیز به ضمیمه روح که تدبیر بدن را به عهده دارد محشور می شود؛ هم چنین اگر گفته می شود معاد روحانی است، مقصود این است که علاوه بر روح، جسم مادّی دنیوی نیز برانگیخته می شود. قبلاً این مطلب بیان شد که انسان در روز رستاخیز علاوه بر لذّات و آلام و پاداش و کیفر که نیاز به جسم دارد، لذّات و آلام روحی و عقلی نیز وجود دارد که تنها توسّط روح درک می شود.

1. لذّات روحانی و معنوی

تا اینجا آنچه از منازل و تخت، باغ و میوه ها، غذا و نوشیدنی ها، همسر و لباس و ... گفتیم گوشه­ای از لذایذ مادّی و جسمانی بود، ولی با توجّه به اینکه روح به مراتب اعلی و اشراف از جسم است، نعمت های روحانی و معنوی بهشت نیز به مراتب از نعمت های مادّی و جسمانی بهشت برتر و والاتر و پرشکوه تر است: در دنیا هم این چنین است. فهمیدن مسائل علمی لذت دارد، گفتگو با بزرگان لذّت دارد، گاهی عکس گرفتن در کنار بزرگان سرور آور است و گاهی معرفت و آشنایی با یکدیگر لذّت بخش است. امّا لذّت درک معرفت الله، و جذبه های جلال و جمال او، آن چنان نشاط آفرین است که یک لحظه از آن از تمام نعمت های مادّی جهان برتر است.

گاهی نمونه های بسیار محدود این مطلب در این دنیا تجربه شده است. مثلاً وقتی حالی برای عبادت و خلوت با پروردگار عالم دست می دهد و انسان غرق مناجات و راز و نیاز با قاضی الحاجات می گردد، دنیا و آنچه در آن است به فراموشی سپرده شده، و در لحظات کوتاهی محو جمال بی مثال او می گردد.