معاد صفحه 164

را در اینجا بیان می کنیم :

چنانکه خواندیم : یکی از نام های قیامت ، یَومَ الحَسرَه (645) است ، یعنی روزی که مردم در آن حسرت ها دارند ، در جمله بعد دلیل حسرت آنان را چنین بیان می کند: اِذْ قُضِیَ الاَمرُ بخاطر آنکه کار از کار می گذرد و پرونده اعمال انسان خاتمه پیدا می کند و هر یک از اهل بهشت و دوزخ به سرنوشت خود سپرده می شوند ، در آن هنگام مرگ به صورت گوسفند و قوچی ظاهر و در برابر دوزخیان و بهشتیان ذبح می شود و بدین وسیله به اهل محشر فهمانده می شود که دیگر کار تمام شد ، اهل بهشت برای همیشه در بهشت واهل دوزخ برای همیشه در جهنّم خواهند بود .

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود: شَرُّ النَّدامَهِ یَومَ القِیامَه (646) ندامت و حسرت در روز قیامت سخت ترین پشیمانی هاست ، زیرا هیچ راهی برای جبران وجود ندارد .

آری ، هرگونه آرزو در آن روز بیهوده است ، قرآن از قول مجرمین می فرماید: وَ لَو اَنَّ لِی کَرَّهً فَاَکُونَ مِنَ المُحسِنینَ(647) اگر برای من برگشتی به دنیا بود از نیکوکاران می شدم ، ولی هزار حیف که دیگر برگشتی در کار نیست .

در جای دیگر می گویند: وَ قَالُوا لَو کُنّا نَسمَعُ اءو نَعقِلُ مَا کُنّا فِی اَصحَابِ السَّعِیرِ(648) اگر ما در دنیا به حرف حقّ گوش داده و اهل فکر و تعقّل بودیم ، امروز به این وضع گرفتار نمی شدیم .

آیات قرآن در

این زمینه زیاد است ، در آن روز فریادها بلند است ، گاهی می گویند: هَل لَنا مِن شُفَعاءَ(649) آیا کسی هست که در این روز بزرگ شفاعت ما را کرده و نجاتمان دهد ؟ گاهی فریاد می زنند: فَهَل اِلی مَرَدٍّ مِن سَبِیلٍ(650) آیا راهی برای فرار و رهایی هست ؟ گاهی می گویند: رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَینَا شِقْوَتُنا(651) خدایا ! شقاوت بر ما غلبه کرد و ما را از راه تو دور نمود .

و گاهی فریاد می زند که ای کاش من خاک بودم ! یَا لَیتَنِی کُنتُ تُراباً(652) آری ، خاک از ما یک دانه می گیرد ، ولی یک خوشه می دهد و ما این همه نعمت های خدا را گرفتیم ، ولی کار ارزشمندی انجام ندادیم .

البتّه همه جا حسرت و ندامت خود را با داد و فریاد اظهار نمی کنند ، بلکه (به نظر می آید) ابتدا شرمندگی خود را پنهان می نمایند ، وَاَسَرُّوا النَّدامَهَ(653) ولی کم کم خجالت و ندامت از پنهانی به صورت آشکار و فریاد درمی آید .

این حسرت ها از همان لحظه زنده شدن آغاز می شود که می گویند: یَا وَیلَنا مَن بَعَثَنا مِن مَرْقَدِنا(654) وای برما ! چه کسی ما را از قبرمان بیرون آورد .