معاد صفحه 21

بنابراین چون حکمت و اراده خدا بر آن است که موجودی آزاد و انتخابگر به نام انسان برای مدّتی روی زمین زندگی کند باید به خلافکاران هم مهلت دهد وگرنه هر گاه خلافی شد اگر خداوند هلاک کند ، بشری باقی نخواهد ماند ، کیست که در برابر ذات مقدّس او خلافی نکرده باشد ؟ و مگر بی ادبی وگناه در برابر فرمان او جزایی کمتر از نابودی دارد ؟

پاسخ پنجم : کیفر در دنیا کم لطفی است

گر چه گوشمالی ها و کیفرهای موقّت در دنیا عامل هوشیاری و توجه و زنگ بیدار باش است ، امّا اگر بطور کلّی در دنیا هر گناهکاری به کیفر برسد کم لطفی است ، زیرا شاید این گناهکار توبه کند و خلافکاری خود را اصلاح نماید و حقّی که کتمان کرده افشا نماید ، چقدر ما نمونه هایی از گناهکاران را دیده یا شنیده ایم که توبه کرده و دست از گناه برداشته اند ؟ و حتّی جنایتکارانی در آخرین فرصت ها و نزدیک مرگ تغییر مسیر داده اند ، بنابراین آیا بهتر نیست انسان ضعیفی که اسیر شهوت ها و هوسها می باشد و در دام شیطان ها قرار گرفته است تا پایان عمر به او مهلت داده شود تا شاید با یک جرقّه همچون حُر عوض شود ، گرچه بعضی از این مهلت

الهی سوء استفاده کنند و به ظلم وگناه خود ادامه دهند ، لیکن در جمع به نفع انسان است . بنابراین لطف خدا اقتضا دارد که انسان در دنیا کیفر نشود و تا هنگام مرگ به او مهلت توبه و جبران خطاها داده شود .

پاسخ ششم : گاهی کیفر و پاداش فوری عادلانه نیست

پاداش و کیفر زمانی عادلانه خواهد بود که تنها به خود عمل توجه نکنیم ، بلکه به عوارض و لوازم آن هم دقّت کنیم و به قول قرآن : وَ نَکتُبُ ما قَدّموا و آثارَهُم (50) ما هم عملکرد قبلی و هم آثار بعدی کارهایشان را ضبط می نماییم .

فرض کنید در یک مجلسِ با شکوهی شخصی آمد و چراغ را خاموش کرد و فرار کرد . خاموش کردن چراغ چندان جزائی ندارد ، لیکن باید ببینیم که این خاموشی چه مسائلی را به وجود آورده است ؛ گاهی آتش روی فرش می افتد و فرش را می سوزاند ، گاهی شخصی با اسلحه یا چاقو دیگری را مجروح و زخمی می کند ، گاهی افرادی در اثر تاریکی از پله ها پرت می شوند و خسارات غیر قابل جبران می بینند . بنابراین نباید تنها مسئله خاموش کردن چراغ را مطرح و بر آن حکم صادر کنیم ، بلکه جزای عادلانه هنگامی است که تمام مفاسدی را که در اثر آن کار او پیدا شده به حساب بیاوریم .

یا گاهی شخصی هروئینِکشنده و یا داروی شفابخشی اختراع می کند ، دادن جزای فوری به این قبیل اشخاص عادلانه نیست ،

زیرا باید تا پایان عمر جهان صبر کنیم و ببینم هروئین چند نفر را کشت و یا داروی شفابخش او چه کسانی سالم را شفا داد ، بعد جزابدهیم .

و یا شخصی با یک فیلم ، کتاب ، نوار و سخنرانی ، ایجاد یک فساد یا صلاح می کند وبرای سالها در مردم اثر خوب یا بد می گذارد ، در این موارد نباید در پاداش و کیفر عجله کرده تنها خود عمل را بررسی کنیم ، بلکه باید تا پایان عمرِ جهان صبر کنیم تا شعاع کار خیر و شرّ او را بسنجیم و سپس پاداش بدهیم ، این حرف علاوه بر اینکه پشتوانه عقلی دارد ، از استدلال های قرآنی و حدیثی هم برخوردار است ؛ امّا قرآن همان آیه دوازدهم سوره یس که در چند سطر پیش خواندیم . و امّا در روایات ، پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمودند: مَن سَنّ سُنّه حَسَنه فلَه اَجرُ مَن عَمِل بها و مَن سَنّ سُنّه سَیّه فلَه وِزرُ مَن عَمِل بها(51) هر کسی یک راه و یا کار خوبی را بنا نهد ، او نیز در پاداش تمام کسانی که در آن راه گام بر دارند و آن عمل را انجام دهند شریک است ، بدون آنکه از اجر دیگران کم شود و بالعکس هر که مرکز فساد و یا راه فسادی را پیش پای مردم قرار دهد ، علاوه بر آنکه روندگان در آن راه گناهکارند ، گناهی همچون گناه مرتکبان برای شخص مؤ سّس نیز