انسان و معاد صفحه 106

شدیدترین لحظات فرزند آدم سه زمان است: زمانی که فرشته مرگ را می بیند و زمانی که در آن از قبرش بر می خیزد، و زمانی که در پیشگاه خدای تبارک و تعالی قرار می گیرد [تا معلوم شود] بهشتی است یا جهنّمی.

سختی جان کندن گاهی به خاطر ظهور چهره ناملایم و هولناک فرشته مرگ و کیفیّت اخراج روح از بدن است که در بحث پیش بدان پرداخته شد.

و گاهی به جهت دوری از دوستان و آشنایان و بدن، و ورود به عالمی دیگر با شرایطی خاص است. امام حسن (علیه السلام) درحال احتضار می گریست. از ایشان در این باره سؤال شد و حضرت در جواب فرمود :

إِنَّمَ_ا أَبْکِی لِخَصْلَتَیْنِ: لِهَوْلِ الْم_ُطَّلَعِ وَ فِرَاقِ الْأَحِبَّه. (1)

همانا گریه ام برای دو امر است: هراس از اشراف بر امور آخرت و دوری دوستان.

ورود به عالم آخرت و جدایی روح از بدن موجب می شود انسان به اموری که در دنیا از آن ها محجوب بود، احاطه و اشراف پیدا کند. و در آن حال نه تنها از اعمال و کردار خویش آگاه است بلکه جایگاه و منزل آینده خود را نیز می بیند. و خود ورود به عالم دیگر با این شرایط ویژه هراس آور است. امیرمؤمنان (علیه السلام) اطّلاع انسان از عالم آخرت را موجب سلب آرامش می داند :

فَإِنَّکُمْ لَوْ قَدْ عَایَنْتُمْ مَا قَدْ عَایَنَ مَنْ مَاتَ مِنْکُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ وَ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ وَ لکِنْ مَحْجُوبٌ عَنْکُمْ مَا قَدْ عَایَنُوا وَ قَرِیبٌ مَا یُطْرَحُ الْحِجَاب. (2)

پس شما اگر مشاهده کنید آن را که مردگان از شما انسان ها مشاهده کرده اند به یقین بی تابی کرده و هراسناک می شوید و گوش کرده و اطاعت پیشه می کنید. اما آنچه  آن ها می بینند از شما پوشیده است. و پرده به