انسان و معاد صفحه 174

به نظر می رسد آیه (اللّهُ یَبْدَأُ آلخَلْقَ ثُمَّ یُعِ_یدُهُ ثُمَّ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ) (1)  هم با دو آیه مزبور

هم مضمون است.

ظاهر این آیات دلالت دارد که پیش از قیامت همه خلق به اصل خلقت خویش باز خواهند گشت. یعنی از آنچه خلقت آن ها شروع شده بود دوباره به همان باز خواهند گشت و بعداز آن دوباره خلقت همچون اوّل شروع خواهد شد و انسان ها دوباره از خاک پدید خواهند آمد.

2. ایاب، رجوع، صیرورت

معنای لغوی این سه واژه با واژه عود و اعاده که پیش از این ذکر شد مشترک و نزدیک است. و در همه این واژه هابا همه اشتقاقاتی که در قرآن کریم در مبحث معاد بکار رفته اند، معنای بازگشتن وجود دارد. در برخی از آیاتی که واژه رجوع بکار رفته است مانند اعاده مراد فنا و برگشتن به ابتدای خلقت است :

قالُوا إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ. (2)

می گویند: ما از آنِ خدا هستیم و به سوی او باز خواهیم گشت [= فانی خواهیم شد].

امیرمؤمنان (علیه السلام) گفتن «إنّا للّه» از سوی بندگان را اقرار به مملوکیّت و «إنّا إلیه راجعون» را اقرار به هلاک ونابودی، معنا کرده است.

إِنَّ قَوْلَنَا: «إِنّا لِلّهِ» إِقْرَارٌ عَلَی أَنْفُسِنَا بِالْمِلْکِ وَ قَوْلَنَا: «وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» إِقْرَارٌ عَلَی أَنْفُسِنَا بِالْه_ُلْکِ. (3)

این که می گوئیم «ما از آن خدائیم» اقرار به مملوکیت نفس ماست. و این که

1- . روم(30)/ 11.
2- . بقره(2)/ 156.
3- . نهج البلاغه، کلمات قصار/ 95؛ بحارالانوار 68 / 79.