انسان و معاد صفحه 226

وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ آلعَذابِ * النّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُ_دُوّاً وَعَشِ_یّاً وَیَوْمَ تَقُومُ آلسّاعَهُ أَدْخِلُوا ءَالَفِرْعَوْنَ أَشَدَّ العَذابِ. (1)

آل فرعون را بدی عذاب احاطه کرد؛ آتش که  آن ها صبحگاه و شامگاه بر آن عرضه می شوند. و روز قیامت [امر می شود] آل فرعون را در عذابی شدید داخل کنید.

در این آیه شریفه از دو عذاب برای آل فرعون سخن رفته است یکی بعد از قیامت و یکی قبل از آن و پس از مرگ و آن جهنّمی که پیش از قیامت است دارای صبح و شام است.

در آیه دیگر نیز از بهشتی با این خصوصیات خبر داده، می فرماید :

جَنّاتِ عَدْنٍ آلَّتِی وَعَدَ آلرَّحْم_نُ عِبادَهُ بِالْغَیْبِ إِنَّهُ کانَ وَعْدُهُ مَأْتِ_یّاً * لا یَسْمَعُونَ فِ_یها لَغْواً إِلّا سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِ_یها بُکْرَهً وَعَشِ_یّاً. (2)

باغ های ابدی که خدای رحمان بندگان اش را به غیب وعده داده است؛ به یقین وعده خدا عملی خواهد شد. در آنجا لغوی نمی شنوند مگر سلام. و برای آن هاست روزی شان در آن جا چاشتگاه و شامگاه.

در روایات بیان شده است وجود صبح و شام در بهشت دلیل بر آن است که منظور از آن بهشتِ دنیا است. زیرا در بهشت بعد از قیامت ظلمت و تاریکی و به یک معنا زمین و آسمانی به این صورت که در دنیا هست، وجود ندارد. و در بحث از برزخ بیان شد که قبر، یا باغی از باغ های بهشت است یا گودالی از گودال های جهنّم؛ و در مورد حضرت آدم (علیه السلام) هم تصریح شده است بهشتی که ایشان از آن بیرون آمد بهشت دنیا بوده است نه بهشت آخرت. از امام صادق (علیه السلام) از بهشت حضرت آدم سؤال شد که آیا بهشت دنیاست یا آخرت؟ حضرت در جواب فرمود :