انسان و معاد صفحه 239

و به همین جهت است که عذاب آن همیشه تازه است و عمرها تمام شدنی نیست. (1)

خلود

خلود، دوام و بقای شیء را می گویند. (2)  وقتی گفته می شود انسان ها در بهشت و

جهنّم خلود خواهند داشت یعنی دوام و بقا خواهند داشت. بهشت و جهنّم خالد است یعنی بهشت همیشه بهشت خواهد بود و جهنّم هم همیشه جهنّم خواهد بود. و روشن است بهشت بودن بهشت به لذّت ها و نعمت هایش است و جهنّم بودن جهنّم به عذاب ها و دردها و رنج هایش است.

هیچ مشکلی در خلود و جاودانگی اهل بهشت در بهشت وجود ندارد. و معلوم است کسی که وارد بهشت شود همیشه در آن جا خواهد بود و بیرون آمدنی از آن وجود ندارد. به همین جهت است که برخی مفسّرین، استثناء در آیه (وَأَمّا آلَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی آلجَ_نَّهِ خالِدِینَ فِیها ما دامَتِ آلسَّم_واتُ وَالأَرضُ إِلّا ماشاءَ رَبُّکَ عَطاءاً غَیْرَ مَجْذُوذٍ) (3)  را به تاخیری که در دخول به آن داشتند معنا کرده اند  (4)  و برخی دیگر آن را

بهشت دنیا دانسته اند نه بهشت آخرت. (5)

اما خلود در جهنّم و عذاب آن روشن است و همه علمای اسلامی از فقها و متکلمین اتّفاق دارند که کفّار در جهنّم جاودان خواهند بود و عذاب دوزخ هم جاودانه خواهد بود. و در این مطلب اختلافی میان علمای اسلام وجود ندارد. تنها اختلافی که می توان در این زمینه یافت نظریّه برخی از عرفا است که معتقدند عذاب

1- . ر.ک: بحارالانوار 8 / 292.
2- . لسان العرب 3 / 164.
3- . هود(11) / :108 «و امّا کسانی که نیک بخت شدند، پس در بهشت اند، درحالی که در آن جا،تا هنگامی که آسمان ها و زمین برپاست، ماندگارند، جز آنچه پروردگارت بخواهد، این بخششیقطع ناشدنی است».
4- . درباره تفسیر آیه و اقوال شرح شده درباره آن مراجعه شود به بحارالانوار 8 / 346-345.
5- . تفسیر قمی 1 / 339.