انسان و معاد صفحه 240

جهنّم ابدی نیست بلکه خود جهنّم ابدی است. یعنی آنان که در قرآن و روایات برایشان خلود در جهنّم ذکر شده منظور خلود در جهنّم است نه خلود در عذاب و چون عذاب در نهایت برای جهنّم نخواهد بود پس خلود در عذاب وجود ندارد. (1)

مشکل اساسی که در خلود و جاودانگی کفّار در عذاب وجود دارد این است که چگونه می شود شخصی که گناهی اندک و محدود در مدّت عمر محدود خویش انجام می دهد مستوجب عذابی شدید و بی نهایت شود.

روایات اهل بیت (علیهم السلام) تذکّر می دهند که شخصی که مورد عصیان و نافرمانی قرار می گیرد هر اندازه عظمتش بیشتر باشد معصیت او هم بزرگ تر خوهد بود. و معصیت هر قدر بزرگ تر باشدعذابش هم شدیدتر و زیادتر خواهد بود. و خداوند متعال چون عظمتی بی نهایت دارد پس معصیت او هم بی نهایت بزرگ خواهد بود. بنابراین هر انسانی با اوّلین نافرمانی وعصیان خداوند متعال مستوجب عذابی جاودانه خواهد بود. پس همه کفّار و مشرکان که مدّتی از عمرشان را در دنیا بدون هیچ گونه عذابی سپری می کنند. در این مدت مشمول فضل و احسان خداوند متعال قرار می گیرند. امام سجاد (علیه السلام) به خداوند متعال عرض می کند :

فَأَمَّا الْعَاصِی أَمْرَکَ وَ الْم_ُوَاقِعُ نَهْیَک... لَقَدْ کَانَ یَسْتَحِقُّ فِی أَوَّلِ مَا هَمَّ بِعِصْیَانِکَ کُلَّ مَا أَعْدَدْتَ لِجَمِیعِ خَلْقِکَ مِنْ عُقُوبَتِکَ، فَجَمِیعُ مَا أَخَّرْتَ عَنْهُ مِنَ الْعَذَابِ وَ أَبْطَأْتَ بِهِ عَلَیْهِ مِنْ سَطَوَاتِ النَّقِمَهِ وَ الْعِقَابِ تَرْکٌ مِنْ حَقِّکَ، وَ رِضیً بِدُونِ وَاجِبِک. (2)

امّا آن که دستور تو را عصیان می کند و نهی تو را مرتکب می شود ... او در اوّلین موقع قصد عصیان تو مستحقّ همه عقوبتی خواهد شد که برای همه خلق خود مهیّا کرده ای، پس همه مدّتی که عذاب را از او تأخیر انداختی و