انسان و معاد صفحه 40

جوهر اصلی یعنی «آب» اشتراک دارند ولی به واسطه عروض عوارضی، مراتب مختلفی میان آن ها پدید آمده است. علاوه بر این، احادیث دیگری نیز وجود داردکه از آن ها عدم عینیّت و اتّحاد روح و عقل در ذات استفاده می شود: امام صادق (علیه السلام) فهم نفی شریک از خداوند متعال را کار قلب و روح به واسطه عقل می داند :

فَعَرَفَ الْقَلْبُ بِعَقْلِهِ أنَّهُ لَوْ کَانَ مَعَهُ شَریکٌ کَانَ ضَعیفاً ناقِصاً.  (1)

پس قلب [روح] به عقل خود می داند که اگر شریکی با خدا باشد او ضعیف و ناقص خواهد بود.

و در جای دیگر این حدیث بیان می کند که در خواب روح انسان به واسطه عقلی که خداوند متعال در او نهاده است اشیا را می بیند و حفظ می کند :

إنَّ الَّذِی عَایَنَ تِلْکَ الْأَشْیَاءَ وَ حَفِظَهَا فِی مَنَامِکَ قَلْبُکَ الَّذِی جَعَلَ اللَّهُ فِیهِ الْعَقْلَ الَّذِی احْتَجَّ بِهِ عَلَی الْعِبَاد. (2)

همانا آنچه در خواب این اشیاء را می بیند و حفظ می کند قلب (روح) توست که خدا عقل را در آن قرار داده است [عقلی] که به واسطه آن بر بندگان احتجاج می کند.

و در جای دیگر آن تفکّر را هم کار قلب و روح به واسطه عقل دانسته است.

وَ ذَلِکَ أَنَّ الْقَلْبَ یُفَکِّرُ بِالْعَقْلِ الَّذِی فِیه. (3)

همانا قلب به واسطه عقلی که در آن است تفکّر می کند.

بر پایه ظهور این چند فقره از روایت در جدایی روح از عقل جای شک و تردیدی نیست. البتّه باید توجّه داشت که مراد از «قلب» در این حدیث شریف روح

1- . بحارالانوار 3 / 167.
2- . بحارالانوار 3 / 168.
3- . بحارالانوار 3 / 163.