انسان و معاد صفحه 99

توجّه پیدا نمی کند. با اینکه در همه حالات خواب یا شعاع روح به بدن می رسد یا خود روح در بدن است و شعاع آن از بدن خارج گردیده است و هیچ گاه در خواب روح از بدن به طور کامل قطع علاقه نمی کند. ممکن است روح بعد از خروج از بدن، ادراکات و افعالی بدون استفاده از ابزار و آلات بدن داشته باشد امّا به جهت وجود ارتباط بین روح و بدن، بدن از آن متأثر گردد. نیز ممکن است روح بعد از خروج از بدن هیچ فعل آگاهانه ای نداشته باشد؛ در این صورت می توان از آن به خواب روح تعبیر کرد.

احتضار

احتضار حالت مرگ و جان کندن انسان را گویند. این حالت به جهت حضور فرشتگان یا دوستان و آشنایان در کنار انسان، احتضار نامیده می شود. از آن به خاطر کنده شدن روح از بدن به «نزع» و به جهت بیرون راندن روح از بدن به «سَوْق» تعبیر شده است. (1)

امیر مؤمنان (علیه السلام) هم حالت مرگ و قبض روح را مقیّد به احتضار کرده می فرماید :

عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَاراً... وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَارا. (2)

بندگانی به اقتدار خلق شده اند.... و با احتضار قبض روح می شوند.

عرب شیر فاسد را محتضر می نامد زیرا معتقد است که جنّیان در کنار آن حاضرند. (3)

در حالت احتضار احکام و دستوراتی برای محتضر ذکر گردیده است که در اینجا لزومی به ذکر آن ها دیده نمی شود.

1- . کشف الغطا 1 / 143.
2- . نهج البلاغه، خطبه 83.
3- . شرح ابن ابی الحدید 6 / 253.