اندیشه اسلامی جلد 2 صفحه 161

پیغمبر را به شهادت رساند(1).

بنابراین از آن رو که در فاصله میان موسی و عیسی(علیه السلام) رسولان زیادی وجود داشتند، اما در میان حضرت مسیح و پیامبر اسلام رسولان زیادی نیامدند، این دوران، به دوران فترت(روی کلمه فترت باید دقت نمود) معروف است. بر این اساس فترت، که به معنای سستی و کاهش است، نسبی و مقایسه ای است، نه مطلق و سبب اصلیش مردم اند، زیرا حضرت علی می فرماید: ارسله علی حین فتره من الرسل و طول هَجعهٍ من الامم و انتقاضٍ من المبرم...(2)؛ خداوند پیامبرش را در موقع فترت رسولان و رفتن فرق مختلف به خواب غفلت و شکستن پایه های محکم(دین توسط آن ها) فرستاد.

در تأیید دوام حجت و عصمت و نبوت و امامت، علی(علیه السلام) می فرماید: لا تخلو الارضُ من قائمٍ لله بحجه: إما ظاهراً مشهوراً و اما خائفاً مغموراً، لئلّا تُبطَلَ حججُ الله و بیّناتُه(3)؛ زمین خالی نمی ماند از کسی که به حجت(حجت، معصوم است خواه صاحب کتاب و شریعت باشد یا نباشد) و دلیل، دین خدا را برپا دارد. و او یا آشکار و مشهور است(مانند یازده امام) و یا ترسان و پنهان(مانند امام زمان). این همان ترجمان آیه قرآن است که می فرماید: وَلِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ(4).

شیخ صدوق گوید: روایات دلالت دارند که از آدم تا قیامت زمین از حجت خدا خالی نیست(5).

امام صادق(علیه السلام)، دوران غیبت امام عصر(عج) را نیز دوران«فترت ائمه» نامیده می فرماید: الذی یملؤها عدلاً کما ملئت جوراً لَعَلی فتره من الائمه یأتی کما أن رسول الله(صلی الله علیه و آله) بُعث علی فتره(6)؛ همان کس که زمین را پر از عدل می نماید، چنان که پر از ظلم شده است، پس دوره فترت امان خواهد آمد، همان گونه که پیامبر خدا نیز پس از دوره فترت برانگیخته شد.

روایتی درخصوص غیبت صالحِ پیامبر از آن حضرت نقل شده است که می فرماید: الله اعدلُ من أن یترک الارضَ بلا عالم یدل علی الله عزوجل و لقد مکث القوم...(7)؛

خدا عادل تر از آن است که زمین را بدون عالم(حجت و معصوم) واگذارد، آن عالمی که مردم

1- - احتجاج، احمد طبرسی، 2/236.
2- - نهج البلاغه فیض الاسلام، خطبه 157 و نک: خطبه133.
3- - نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت 139.
4- - رعد، 7.
5- - اکمال الدین و تمام النعمه، 1/212.
6- - نعمانی، الغیبه، ص 186، ح 38 و بحارالانوار، 51/39، ح 18.
7- - شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، 1/137، 3. باب ذکر غیبه صالح النبی ع.