اندیشه اسلامی جلد 2 صفحه 39

است؛ یعنی بر آن ها آقایی می کند و والدین باید او را مورد رحمت و رأفت خود قرار بدهند و امر او را اطاعت بکنند و در هفت سال دوم که به مقدار قابل ملاحظه ای نیرومند شده است دیگر مورد ترحم و عطوفت نیست، بلکه بنده است و خوب و بد را تشخیص می دهد و در رفتار و گفتارش مسئول است و مورد مؤاخذه قرار می گیرد، بنابراین مانند برده باید فرمانبردار والدین باشد و در هفت سال سوم دارای عقل است که لازم است مثل وزیر مورد مشورت قرار بگیرد و بار مسئولیت به دوش گیرد.

در روایت دیگری از قول علی(علیه السلام) نقل شده است: «یرفّ (گرامی داشته می شود) الصبی سبعاً و یؤدّب سبعاً و یستخدم سبعاً و منتهی طوله فی ثلاث و عشرین سنه و عقله فی خمس و ثلاثین و ما کان بعد ذلک فبالتجارب»(1) که این روایت به اعتبار و شرایط و حقایق و افراد و زمان و مکان دیگر است؛ پس تعارض و اختلافی در روایات وجود ندارد.

پیامبر رحمت (صلی الله علیه و آله) فرموده است: من پنج خصلت کودکان و اطفال را دوست دارم: اول آن که پیوسته گریان اند(گریه کمال است)، دوم آن که بر سر خاک گرد می آیند(دنبال زرق و برق دنیا نمی روند، ضمن این که آن حضرت می فرماید: برجسته «انّ التراب ربیع الصبیان(2)»؛ بدون شک خاک، بهارستان و بوستان کودکان است. آن ها که از خاک بازی اطفالشان جلوگیری می کنند نمی دانند افراط در نظافت به جسم زیان می رساند و سیستم دفاعی بدن را در برابر میکروب ها ضعیف می کند)، سوم آن که بدون حِقد و کینه خصومت دارند(مثل خدا سریع الرضااند)، چهارم آن که برای فردا چیزی ذخیره نمی کنند، پنجم آن که خانه می سازند، سپس به دست خودشان خراب می کنند(3). دلیل دیگر این که قلب جوان از قلب پیر رقیق تر است این که وقتی برادران یوسف(علیه السلام) برادرشان، عزیز مصر، را شناختند و اقرار کردند: ما خطاکاریم، آن حضرت فرمود:”قَالَ لاَ تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللّهُ لَکُمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ”(4)؛ امروز بر شما سرزنشی نیست، خداوند شما را می آمرزد، چون او ارحم الراحمین است.

ولی چون به پدر، حضرت یعقوب، گفتند: بر ما خطاکاران از خداوند آمرزش بخواه، آن

1- - حمود، الفواَئدالبهیه، ج1، ص55.
2- - علی هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، 8/ 158.
3- - المواعظ العددیه، محمد بن محمد، ص 259.
4- - یوسف،92.