کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 120

ص:120

آن امر) داشته باشند؛ و هر کس از دستور خدا و رسولش سرپیچی کند، مسلماً دچار گمراهی آشکاری شده است.

از این رو مسلمانان حق ندارند که مثلاً با مشورت یکدیگر برای خود پیامبر انتخاب کنند و یا دربارۀ تعیین عبادات و مشخصات آن و یا دربارۀ بسیاری از امور دیگری که ظاهراً به خود آن ها مربوط است (مانند برخی معاملات و روابط اقتصادی و خوردنی ها و آشامیدنی ها) به مشورت و تصمیم گیری بپردازند؛ چرا که خدا و رسول در این گونه موارد نصّصریح دارند و اجتهاد (یعنی نظرات و تشخیص های بشری) در مقابل نص آنان جایز نیست. بنابراین، نباید گفت که امر حکومت و خلافت و هدایت مردم بعد از پیامبر، به خود آنان مربوط است و خود آن ها باید در این مورد به مشورت و تصمیم گیری بپردازند؛ زیرا ابتدا باید بررسی کنیم و ببینیم که آیا خدا و رسول در امر جانشینی پیامبر، دستور صریحی دارند یا خیر. اگر نص صریحی در این زمینۀ موجود باشد، مردم باید در این امر مطیع فرمان آنان باشند و حق مشورت و انتخاب در آن ندارند.

حال با مراجعه به قرآن (و نیز احادیث قطعی و فوق متواتر) مشاهده می کنیم که خداوند (وپیامبرش) دستورات و راهنمایی های قطعی و صریحی در این مورد دارند؛ از این رو انتخاب و معرفی جانشینان پیامبر را به عهده مردم نگذاشته اند.

آیاتی را که دربارۀ این موضوع در قرآن آمده است، به چند دستۀ کلی می توان تقسیم کرد. بعضی از آیات از علم الهی و مخصوص افرادی خاص و بعضی دیگر از عصمت آن ها سخن می گوید. همچنین برخی از آیات مقام بسیار والا و برتری و فضیلت آنان نسبت به همۀ مردم را معرفی می کند و برخی دیگر مسلمانان را به اطاعت مطلق از آن ها فرمان می دهد. اما آیات دیگری هم وجود دارد که مصداق یا مصادیقی را برای سرپرستی مسلمانان معرفی می کند.

اما قبل از آن که به معرفی نمونه ای از هر یک از این دسته آیات بپردازیم، ابتدا باید ببینیم که آیا اساساً قرآن مجید از مقامی خاص به نام مقام امامت، که غیر از نبوت و رسالت است، سخن گفته است یا خیر.

دیدگاه قرآن دربارۀ مقام امامت

آیا سخن گفتن از مقامی الهی غیر از نبوت، به نام مقام امامت، اعتقادی باطل و نوعی بدعت در دین محسوب می شود؟ به عقیدۀ اهل سنت، اعتقاد شیعه به مقام امامت، بدعت در دین و برخلاف قرآن است و یا دست کم قرآن دربارۀ آن سکوت کرده است. اما چنین ادعایی نادرست و برخلاف آیات قرآن است؛ زیرا این خود قرآن کریم است که مقام امامت را مطرح و آن را غیر از نبوت معرفی کرده است.

در جلسۀ نهم گفته شد که خداوند این مقام را به بعضی از پیامبران داده است و در سورۀ بقره آیۀ 124 به طور مشخص و صریح از اعطای این مقام به حضرت ابراهیم (علیه السلام) سخن می گوید و به درخواست وی، آن را برای افرادی از فرزندان معصوم وی هم قائل می شود. مسلماً بالاترین مصداق کسی از فرزندان ابراهیم که واجد مقام امامت است، حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) است. وی واجد هر دو مقام نبوت و امامت است و از تمام کسانی که هر یک از این دو مقام را دارند، برتر است.

حال به این نکتۀ دقیق باید توجه کرد که قرآن کریم، پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) را خاتم انبیا معرفی می کند، ولی او را خاتم امامان نمی نامد. از این جا معلوم می شود که هرچند نبوت به حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) ختم شده است، ولی مقام امامت، بعد از او می تواند ادامه داشته باشد. بنابراین، اعتقاد