کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 139

ص:139

دلالت آیه

آیۀ مزبور، ولیّو سرپرست همۀ مسلمانان را کسی معرفی می کند که در حال رکوع، زکات مال خود را به مستمند داده است و چون بنابر منابع روایی شیعه و اهل سنت، این آیه دربارۀ علی (علیه السلام) نازل شده است، پس قرآن، وی را به عنوان سرپرست تمام مسلمانان معرفی کرده است. اما اهل سنت، هرچند که این شأن نزول را می پذیرند، ولی دلالت و نتیجه گیری مزبور را قبول ندارند. آنان در ردّ عقیدۀ شیعه دربارۀ این آیه، اشکالات متعددی را مطرح کرده اند که به نقل و پاسخ بعضی از آن ها اشاره می کنیم.(1)

اشکال اول: کلمۀ «ولی» را در این آیه می توان به «دوست» ترجمه کرد و ضرورتی ندارد که آن را به معنای سرپرست و «اولی به تصرف» بگیریم.

پاسخ: با توجه به این که آیه با لفظ «انّما»، که برای نشان دادن انحصار به کار می رود، شروع شده است؛ نمی توان کلمۀ «ولی» را به «دوست» ترجمه کرد؛ زیرا تمام مؤمنان باید دوست یکدیگر باشند و معنا ندارد که قرآن، دوست مؤمنان را فقط کسانی معرفی کند که در رکوع نماز انفاق می کنند.

اشکال دوم: در آیه، کلمۀ «اَلَّذِینَ» که جمع است به کار رفته است و این با علی (علیه السلام) که فقط یک فرد است، تطبیق نمی کند.

پاسخ: اولاً، همان طور که در بحث از آیۀ مباهله گفته شد، قرآن در مواردی متعدد، الفاظ جمع به کار برده در حالی که شأن نزول آن دربارۀ یک نفر بوده است. ثانیاً این اشکال فقط به شیعه وارد نیست، بلکه به خود تمام منابع اهل سنت هم که شأن نزول آیه را دربارۀ علی (علیه السلام) می دانند، وارد است.

اشکال سوم: علی (علیه السلام) هنگام نماز فقط به خدا توجه داشت و از غیر او غافل می شد، به طوری که نقل شده است که در حال نماز، حتی متوجه درآوردن تیر از پای خود نمی شد. حال چگونه ممکن است که او در نماز، متوجه آمدن و درخواست سائل شده باشد.

پاسخ: درست است که حضرت هنگام نماز از غیر خدا غافل می شد، ولی توجه به فرد نیازمند و اجابت درخواست او، عین توجه به خدا و نوعی عبادت است، نه توجه به یک امر دنیوی؛ به بیان دیگر عمل حضرت، عبادتی در ضمن عبادت دیگر است و آنچه با روح عبادت و توجه به خدا منافات دارد، تعلقات و اشتغالاتی است که بر خلاف رضای خدا است. مثلاً اگر وی در حال نماز متوجه می شد که برای کشتن پیامبر توطئه ای در کار است و او می توانست با اشاره ای و یا با هر عملی که حالت نماز را به هم نزند، از این توطئه جلوگیری کند، آیا به صرف این که در حال نماز است، نباید این کار را انجام می داد، و اگر انجام داد و جان پیامبر را حفظ کرد، آیا این عمل با نماز و عبادت وی منافات داشت یا عین عبادت بود؟ عبادت حضرت علی (علیه السلام) شبیه خلسه های صوفیانه یا مرتاضانه نبود که در حالات روحی و ذهنی خود فرو می روند و دیگر به اطرافشان، حتی اگر مورد رضای خدا هم باشد، توجهی ندارند. بنابراین، نباید گفت که حضرت در حال نماز، چیزی را نمی دید و نمی شنید و از تمام اطراف خود غافل بود، بلکه تعبیر درست این است که وی در نماز، فقط به آن چه مورد رضای خدا بود توجه داشت و از غیر آن غافل بود.