کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 45

ص:45

اهداف درس

آشنایی با:

معنای لغوی و اصطلاحی عصمت؛

دیدگاه اجمالی فرقه های اسلامی دربارۀ عصمت؛

اقسام و مراحل چهارگانۀ عصمت؛

دلایل عقلی و نقلی عصمت پیامبران؛

اهمیت قول و فعل شخصی پبامبران .

مروری بر مباحث پیشین

در جلسات پیشین، نخست با دلایل ضرورت بعثت پیامبران آشنا شدیم و سپس در بحثی جداگانه رابطۀ دین و دنیا را بررسی کردیم. در ادامه در راستای آشنایی با مباحث مربوط به نبوت، پیرامون معجزه سخن گفتیم. در این جلسه و دو جلسۀ آینده موضوع عصمت پیامبران را از زوایای گوناگون بررسی خواهیم کرد.

معنای لغوی عصمت

واژۀ عصمت در لغت به معنای ریسمان و هر چیزی است که چیز دیگری را نگه می دارد؛(1) از این رو در زبان عربی به ریسمانی که با آن بار را می بندند، «عصام» گفته می شود؛ زیرا از افتادن بار جلوگیری می کند. علاوه بر آن به بلندی های کوه نیز «عَصْم» گفته می شود؛ زیرا انسان را از بعضی حوادث ایمن نگه می دارد. بر همین اساس و به مرور زمان واژۀ عصمت به معنای «منع و امساک» نیز به کار رفته است.(2) بنابراین، اگر این واژه دربارۀ انسان به کار رود، به معنای چیزی است که انسان را از امور بد و نادرست نگهداری و از ارتکاب او به این امور جلوگیری می کند.

معنای اصطلاحی عصمت

از نظر اصطلاح دینی و کلامی، «عصمت» صفت یا ملکه ای نفسانی در وجود انسان است که از انجام گناه و اشتباه جلوگیری می کند؛ از این رو معصوم به کسی گفته می شود که به دلیل داشتن این صفت، هیچ گناه و اشتباهی از او سر نمی زند.

دیدگاه اجمالی فرقه های اسلامی دربارۀ عصمت پیامبران

در میان فرقه های معروف کلامی، شیعۀ دوازده امامی تنها فرقه ای است که باور دارد همۀ پیامبران، پیش و پس از بعثت در برابر همۀ گناهان اعم از کوچک و بزرگ و همۀ اشتباهات دانسته و نادانسته معصوم اند. فرقه های دیگر هر کدام به شکلی گناهان یا اشتباهاتی را به پیامبران، حتی پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله)، نسبت می دهند. با این همه پیروان هیچ یک از این فرقه ها در این مسئله اتفاق نظر ندارند. گروهی از اهل سنت پیامبران را تنها پس از بعثت معصوم می دانند و ارتکاب به گناه یا اشتباه را پیش از بعثت برای آن ها جایز