کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 77

ص:77

فردی با مرتبۀ بالاتر می رود، غیر از توقعی است که از فرد پایین تر وجود دارد. برای مثال نمرۀ معمولی برای یک دانش آموز متوسط نمره ای مناسب است، ولی همین نمره برای یک دانش آموز ممتاز و نابغه نمره ای ضعیف شمرده می شود. انفاق اندکی پول برای کسی که خود وضع مالی مناسبی ندارد، فضیلت است، ولی همین عمل برای فردی که بسیار ثروتمند است، نشانه خسّت و دنائت او است. اگر مردم عادی کارهایی را در کوچه و خیابان انجام دهند، برای آن ها عیب نیست، ولی اگر همین کارها را یک مرجع تقلید و فقیه بزرگ انجام دهد، برای او عیب محسوب می شود و با شأن و مقام او مخالف است.

در مورد تکالیف الهی و گناهان نیز همین امر صادق است. آنچه برای افراد معمولی مباح یا مکروه محسوب می شود، ممکن است برای بعضی از مؤمنان یا اولیای الهی مکروه یا حتی حرام باشد و متقابلاً کاری که برای دیگران مستحب است، می تواند برای افرادی خاص، واجب باشد؛ همان گونه که نماز شب برای افراد معمولی مستحب است، ولی برای پیامبر اکرم (صلّی الله علیه وآله) واجب بود. روایت یا عبارت معروف

حَسَناتُ الأبْرارِ سَیِّئاتُ الْمُقَرَّبینَ؛(1) کارهای نیک نیکوکاران برای مقربان گناه محسوب می شود، نیز شاهدی بر این سخن است.

معنای دقیق عصمت، مصونیت از گناه و خطاهای مطلق

آنچه تاکنون دربارۀ عصمت پیامبران گفته شد، به گناهان و خطاهای مطلق مربوط است. اگر یک پیامبر مرتکب این امور شود، مثلاًاگر دروغ بگوید یا حتی خطای سهوی کوچکی مرتکب شود و دوشنبه را به جای سه شنبه بگیرد، به دلایلی که گفته شد، مردم دیگر به او اعتماد کامل نمی کنند؛ زیرا اوّلاً تشخیص این گونه گناهان و خطاها برای همه امکان پذیر است و ثانیاً انجام آن ها برای هر کسی گناه و خطا محسوب می شود. به همین دلیل برای جلب اعتماد مردم و الگو بودن پیامبران، لازم است که آنان در برابر این امور معصوم باشند.

اما از طرف دیگر مقام پیامبران از مقام افراد عادی بسیار بالاتر است و انتظارات خاصی که خدا در مراتب عبودیت از آنان دارد، با انتظار او از سایر افراد تفاوت دارد؛ از این رو ممکن است یک پیامبر در مسیر بندگی آن گونه که خدا از او انتظار دارد، عمل نکند و به گونه ای رفتار نماید که خدا از آن راضی نباشد. همچنین مراتب قرب هر پیامبری به خدا در مقایسه با پیامبر دیگر متفاوت است:

تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ 2

ما بعضی از پیامبران را بر بعضی دیگر برتری دادیم.

در این جا هم انتظار خدا از یک پیامبر در مقایسه با پیامبر دیگر متفاوت است. بنابراین، ممکن است که یک پیامبر مرتکب عملی شود که انجام آن برای مردم عادی و حتی یک پیامبر دیگر خطا نباشد، ولی خدا این عمل را برای وی خطا محسوب کند. این گونه خطاهای نسبی در پیامبران در اصطلاح «ترک اولی» نامیده می شود؛ یعنی، عملی که ترک آن بهتر است یا آنچه بهتر است و اولویت دارد ترک شود و به جای آن عمل نازل تری انجام شود. این گونه خطاهای نسبی یا ترک اولی با عصمت پیامبران منافات ندارد و موجب سلب