کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 83

ص:83

مصلحی خیرخواه بود، بدون توجه به این گونه مباحث هم می توانست به اهداف خود برسد. از این رو هیچ لزومی نداشت که موقعیت خود را بی جهت به خطر بیندازد. همان گونه که تاکنون هیچ مصلح و سیاستمداری چنین خطری نکرده و نگفته است که اگر این امور غیبی تحقق نیافت و یا اگر ادعای من در این امور علمی نادرست بود و یا اگر چند جمله مانند کلام من عرضه کنید، من از تمام ادعاهای خود دست بر خواهم داشت. تنها کسانی به چنین اطمینان و اعتماد به نفسی دست می یابند و می توانند چنین ادعاهای بزرگی را مطرح کنند که حقیقتاً پیام و کتاب آن ها، نه از دانش بشری ایشان، بلکه از علم و قدرت بی کران الهی ناشی شده باشد. حال به بررسی دقیق تر جنبه های اعجاز قرآن می پردازیم.

اعجاز قرآن از نظر سبک ادبی

اشاره

یکی از مهم ترین جنبه های اعجاز قرآن، سبک ادبی و به تعبیر دیگر فصاحت و بلاغت آن است که در میان سایر جنبه های اعجاز از اهمیت خاصی برخوردار است؛ زیرا اولاً دیگر جنبه های اعجاز، مانند خبرهای غیبی و آیات علمی، تنها در بعضی از سوره های قرآن وجود دارد نه در تمام سوره ها، در حالی که همۀ سوره های قرآن از اعجاز ادبی برخوردار است. ثانیاً اعراب زمان پیامبر (صلی الله علیه وآله)، که نخستین مخاطبان قرآن بودند، تحدی قرآن را در همان جنبۀ اعجاز ادبی آن محدود می دانستند؛ زیرا هم دانش آنان در حدی نبود که بتوانند به طور کامل به مضامین عالی و بلند قرآن در امور علمی و معارف اعتقادی پی ببرند و هم افراد معدودی که در همان عصر کوشیدند تا به تحدی قرآن پاسخ دهند و آیاتی همانند آن را بیاورند، تلاش خود را تنها به جنبۀ ادبی آن اختصاص دادند و اظهار عجز آنان در برابر فصاحت و بلاغت آیاتی خاص و یا نمونه هایی که به گمان خود برای مقابله با قرآن عرضه کرده اند، نشان دهندۀ این است که برداشت آنان از تحدی قرآن تنها به سبک ادبی آن محدود بوده است.

اعراب آن زمان به ناگاه خود را با کتابی مواجه دیدند که سبکی جدید دارد و لفظ و محتوای آن از هر نظر تازه است؛ هر چند مطالب آن شعر نیست، ولی بسیاری از آیات و عبارات آن چنان موزون و آهنگین است که با نثر عادی تفاوتی بارز دارد. بیان آن شیرین و جذاب و ظاهر الفاظ آن ظریف و زیبا است و در عین حال معانی بلند و عمیقی دارد، به گونه ای که، بر خلاف بسیاری از سخنان بشری، لفظ و معنا فدای هم نشده است. گاه معانی بسیار والایی را در الفاظی مختصر و کوتاه گنجانده است و با آن که پاره ای از موضوعات را در مواضع گوناگون تکرار می کند، ولی تکرار آن خسته کننده نیست. مضمون و محتوای ادبیات آن عصر، که اعراب به آن مباهات می کردند، غالباً مملو از موضوعاتی بود که یا بر اساس ارزش های دوران جاهلی جنبۀ حماسی و جنگاوری داشت؛ مانند: اسب، شمشیر و رجزهای جنگی و... و یا بر محور تمایلات غریزی، مانند زن، شراب و چشم و گیسوی یار، دور می زد. اما مردم آن جامعه به ناگاه خود را در برابر کتابی دیدند که عالی ترین مضامین اعتقادی، عرفانی و اخلاقی را در قالب الفاظ و عباراتی دلنشین و پرکشش بیان می کند و حتی آن گاه هم که می خواهد صحنه ای غریزی، مانند توطئۀ زلیخا برای کامجویی از حضرت یوسف، را ترسیم کند، از عباراتی متین و عفیفانه سود می جوید که در عین توصیف ماجرا، از محدودۀ ادب و عفت خارج نمی شود.

با توجه به مجموع این ملاحظات، اعراب آن زمان با قریحۀ ادبی ذاتی خود دریافتند که این کتاب از سنخ سخن بشر نیست. آنان با آن که خود عرب بودند و آثار ادبی بسیاری داشتند، ولی تفاوتی فاحش و آشکار میان آثار و سخنان خود و قرآن یافتند. بعضی از آن ها در مقابل آن خاضع شدند و به الهی بودن آن اعتراف کردند،