کلام و عقائد 2 : نبوت و امامت صفحه 97

ص:97

قرآن کریم در آیاتی چند، خورشید را متحرک معرفی می کند و تعابیر ظریفی به کار می برد که حاکی از گونه های مختلف حرکات آن است:

وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ... وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ 1

خورشید به سوی قرارگاهش در حرکت است و این تقدیر خداوند توانا و دانا است و برای ماه منزلگاه هایی قرار دادیم... و تمام این ها در مسیر و مداری شناورند.

وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی2

خداوند خورشید و ماه را مسخر ساخت که هر کدام تا زمانی معین در حرکتند.

تعبیر «جریان» نشانگر حرکت خطی و طولی است. واژۀ «فلک» هم از نظر لغوی در فرهنگ های قدیم لغت عرب (مانند النهایه از ابن اثیر و مفردات از راغب) به معنای مسیر و مدار منحنی شکل و دایره وار اجرام سماوی است و حاکی از حرکت دورانی است و بنابراین به هیچ وجه نباید آن را با اصطلاح فلک به معنای بطلمیوسی آن خلط کرد. بدین ترتیب قرآن با تعابیر «جریان» و «فلک» به ظرافت اشاره به حرکات طولی و دورانی خورشید می کند. به هر حال تصریح قرآن به حرکت خورشید را حقیقتاً باید از معجزات علمی آن محسوب کرد، زیرا این حرکت با چشم قابل رؤیت نیست(1) و تنها در اثر مشاهدۀ آن با ابزارهای پیشرفتۀ علمی و محاسبات و بررسی های بسیار پیچیده و دقیق قابل اثبات است که هیچ یک از این ها در زمان نزول قرآن وجود نداشته است.

زوجیت در گیاهان و سایر موجودات

پیش از نزول قرآن، مردم عامی به تجربه دریافته بودند که بعضی از گیاهان، همانند انسان، زوجیت و نر و ماده دارند و اعراب عصر قرآن نیز با گرده افشانی دستی درخت خرما و یا در مواردی دیگر، از قانون زوجیت در گیاهان به طور نسبی و محدود آگاهی داشتند. اما آنان از عمومی بودن این قانون در مورد تمام گیاهان، که تلقیح و باروری مادۀ آن ها توسط باد و حشرات و عوامل دیگر و گاه هم به صورت دستی و مصنوعی انجام می شود، بی خبر بودند. برای اولین بار «شارل لینه» (1787-1707)، دانشمند و گیاه شناس معروف سوئدی زوجیت در گیاهان را به صورت یک قانون عمومی که تقریباً در مورد همۀ گیاهان صادق است، کشف و اثبات نمود.

اما قرآن کریم قرن ها قبل از این کشف، به صراحت عمومیت زوجیت در گیاهان را در آیات متعدد مطرح کرد:

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ 4