بایدها و نبایدها صفحه 1

پيشگفتار

كتابي كه پيش روي شماست در برگيرنده سلسله مباحث آيت‌الله شهيد دكتر بهشتي است كه بين سالهاي 1349 تا 1355 در جلسات تفسير قرآني كه در شامگاه هر يكشنبه با عنوان كتاب »مكتب قرآن« تشكيل مي‌شده ايراد گرديده است. دكتر بهشتي در اين جلسات به تفسير و توضيح آيات 102 تا 110 سوره آل عمران و مبحث بسيار ارزنده و در عين حال به فراموشي سپرده شده امر به معروف و نهي از منكر مي‌پرداخت. بي عدالتي‌يي كه به‌واسطه كج‌فهمي‌ها يا برداشتهاي سطحي از يك سو و اعمال و اجراي ناصحيح اين اصل در ميان مسلمين از دگر سوي بر اين تكليف مهم و انسان ساز روا گرديده بسي تأسفبار است. آنگاه كه نقش بنيادين اين اصل در شناخت خير و شر، پسنديده و ناپسند، بايد و نبايد در نظر گرفته شود، و آنگاه كه كاركرد اجتماعي آن در سالم سازي محيط اجتماعي و فراهم نمودن زمينه و شرايط مناسب براي اعمال انتخابگري انسانها فهم شود، پيامدهاي زيانبار اين غفلت و جهالت بيشتر و بيشتر آشكار مي‌گردد.

بحت و گفتگو درباره داوريهاي اخلاقي و ارزشي انسان در پاسخ به اينكه بايد چه انجام دهد و به چه كاري مبادرت نورزد، عمري به درازاي زندگاني بشر دارد. بخش مهمي از فلسفه اخلاق و حكمت عملي را در تاريخ انديشه بشر همين بحث به خود اختصاص داده است. دغدغه و دل‌نگراني هر انسان در تمامي لحظات زندگي خود اين است كه درست را از نادرست تميز دهد و بايد و نبايد زندگاني خويش را بشناسد و راه خويش را از ميان هزارراهه‌هايي كه در برابر او دام و دامن گسترانده بيابد. اين از آن روست كه »انسان موجودي است كه بايد انتخابگر به دنيا بيايد، انتخابگر بزرگ شود، انتخابگر زندگي كند، انتخابگر به راه فساد برود، انتخابگر به راه اصلاح برود«(1) و اين خود طرح كلي جامعه اسلامي و چهارچوب اعمال قدرت حكومت اسلامي را تعيين مي‌كند؛ چرا كه »تا لحظه مرگ هرگز نبايد زمينه انتخاب از دست انسان گرفته شود« و در نتيجه »نظام اجتماعي و اقتصادي اسلام را، نظام تربيتي اسلام را، نظام كيفر و مجازات و حقوق جزايي اسلام را، نظام مدني و حقوق مدني و اداري اسلام را، همه را بايد پس از توجه به اين اصل شناخت. هر جا انسان از انتخابگري بيفتد ديگر انسان نيست.«(2) اما اسباب و عواملي هستند كه همواره اين انتخابگري را مورد تهديد قرار مي‌دهند: »انسان اسلام نه زير ضربات تازيانه تبليغات شهوت‌انگيز انتخابگري‌اش را از دست مي‌دهد... و نه زير ضربات كشنده فقر و ناداري و ضربات مهلك اقتصادي.«(3) و اينجاست كه نقش سازنده و حياتي اصل فراموش شده )و يا آميخته با فهمي تنگ‌نظرانه و محدود( امر به معروف و نهي از منكر روشن مي‌شود. واداشتن به پسنديده )بدون تحميل( و بازداشتن از ناپسند )به دور از تجسس و تفحص غير اخلاقي( ضامن بقاي سلامت جامعه اسلامي است. اين بيش و كم همان مفهومي است كه در فرهنگ امروز بشر، خصوصاً آنجا كه به مبارزه با مفاسد اجتماعي ناشي از روابط قدرت مربوط مي‌شود، با عنوان نقد اجتماعي شناخته شده است. دامنه امر به معروف و نهي از منكر به همه ساختارها و نهادهاي اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي جامعه اسلامي گسترده است، چنانكه لازمه برخورداري از حكومت حق و عدل مشروط است به رعايت كامل امر به معروف و نهي از منكر. هر نوع قدرتي را كه شما در جامعه فرض كنيد در معرض خطر انحراف از حق است. اين شما و اين جامعه هستيد كه بايد با توجه به اهميت و نقش بسيار مؤثر صاحبان قدرت و كساني كه بر منصبهاي گوناگون اجتماعي تكيه زده‌اند در سعادت خود بكوشيد.« گستره اين اصل، به‌لحاظ عاملان اجراي آن، همه آحاد امت اسلامي هستند، چرا كه بنا به نص صريح كتاب و سنت، »فرد فرد شما بايد بدانيد راه رسيدن به سعادت و راه رسيدن به حكومت حق و عدل اين است كه شما از طريق امر به معروف و نهي از منكر به چنين هدفي برسيد.«(4)

محور جالب توجه ديگر در مجموعه بحثهايي كه در اين كتاب آمده است مراتب شناخت معروف و منكر است. دكتر بهشتي براي اين شناخت مراحلي برشمرده است: علي الاصول خير و شر همه‌كس‌فهم و همه‌كس‌شناس است؛ هر چند كه گاه داراي پيچيدگيهايي است كه انديشه‌ورزي بيشتر مي‌طلبد و در خور ورزيدگان عالم و فكر و انديشه است، و گاه در دايره شناساييهايي از زاويه ديد امام صورت مي‌گيرد: همو كه چون مسئوليت رهبري جامعه را به‌عهده دارد در محاسبه جنبه‌هاي مثبت و منفي هر تصميم بايد از منظري عالمتر، مصالح عامه مسلمين را نيز در نظر گيرد. چنانچه ملاحظه خواهد شد، مباحث اين كتاب مملو از برداشتهاي اصولي، همه‌سونگر و نظام‌مندي است كه درصدد پاسخ‌يابي به پرسشهاي زمان ما از دين است.

لازم است درباره شكل و ترتيب مباحث اين كتاب تذكر داده شود كه اين مجموعه شامل پانزده گفتار بوده كه با وجود تلاش فراوان، بنياد نشر آثار و انديشه‌هاي شهيد دكتر بهشتي تا زمان انتشار كتاب موفق به يافتن نوارهاي پنج جلسه مفقود نشد. به همين دليل برخي از جلسات ناقص مي‌باشند. در عين حال، از آنجا كه شيوه دكتر بهشتي بر اين روال بوده است كه معمولاً خلاصه مطالب جلسات پيشين را در ابتداي هر جلسه باز گويد، اميد است كه بدين واسطه فهم پيوسته مطالب ممكن باشد، چرا كه با وجود اين نقايص دريغمان آمد كه تشنگان معرفت و جستجوگران حقيقت را بيش از اين در انتظار نگه داريم؛ و در نتيجه اين اثر را به صورتي كه ملاحظه مي‌كنيد منتشر مي‌سازيم. باشد كه در آينده امكان رفع اين نواقص فراهم آيد. ترتيب جلسات نيز باتوجه به نوارهاي موجود تنظيم گرديده و از همين رو، به عنوان نمونه، جلسه دهم اين كتاب در اصل جلسه چهاردهم اين سلسله مباحث بوده است. از همين فرصت استفاده مي‌كنيم و از افرادي كه احتمالاً نشاني از جلسات مفقوده در دست دارند تقاضا مي‌كنيم ما را در تكميل اين اثر گرانقدر در چاپهاي بعدي ياري كنند.

در پايان لازم است مراتب امتنان و قدرداني فراوان بنياد را از تلاش در خور ستايشي كه ويراستار محترم، جناب آقاي مرودشتي، در انطباق، ويرايش و استخراج منابع متحمل شده‌اند اعلام نماييم.

بنياد نشر آثار و انديشه‌هاي

آيت الله شهيد دكتر بهشتي

جلسه اول