امر به معروف و نهی از منکر در آینه اجتهاد صفحه 141

(إِن کُلُّ نَفْسٍ لَّمَّا عَلَیْهَا حَافِظٌ).(1)

همانا هیچ کس نیست مگر این که بر او نگهبانی (ثبت کننده) هست.

در جای دیگری فرموده است:

(مَا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ).(2)

هیچ سخنی بر زبان نیارد مگر آن که نزد او نگهبانی (مراقب) آماده است.

از این آیات استفاده می شود که خداوند متعال فرشتگانی را برای نظارت و ثبت و ضبط اعمال انسان ها همراه آنان قرار داده است که بر همه رفتار، کردار و گفتار آنان نظارت و مراقبت می کنند.

رهبران دینی نیز به پیروی از آفریدگارجهان، برای هدایت و رستگاری و هر چه بهتر انجام پذیرفتن وظایف و تکالیف، از اصل نظارت و مراقبت غافل نشده اند و در بسیاری موارد، برآن توصیه و تأکید کرده اند؛ از جمله، در سیره رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) در امور نظامی آمده است:

کان رسول اللّه اذا وجّه جیشا فاتّهم أمیراً بعث معهم من ثقاته مَن یتجسس له خبره.(3) سیره و روش رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) چنین بود که هرگاه لشکری را اعزام می کرد و امیر آنان مورد اتهام بود، یکی از افراد مورد اطمینان خویش را نیز با آنان همراه می ساخت تا خبرها را پنهانی برای آن حضرت بفرستد.

امیرمؤمنان(علیه السّلام) نیز نظارت را در امور مختلف حکومتی، با روش های گوناگون، پنهان و آشکار و مردمی و غیرمردمی اعمال می کرد و از آن، در به سامان رساندن امور کمک می گرفت. با توجه به این که روح و جان امر به معروف و نهی از منکر، عبارت است از نظارت و نیز فلسفه مهم تدوین اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نظارت است، شایسته است در این بخش، برخی از سخنان امام علی(علیه السّلام) درباره نظارت را نقل کنیم.