امر به معروف و نهی از منکر در آینه اجتهاد صفحه 180

1- حجرات، آیه 12.

2- اسراء، آیه 23.

3- بقره، آیه 220.

4- بحارالانوار، ج71، 76.

ازاین رو، شخص آمر یا ناهی باید بکوشد ضمن بیان معروف و منکر، آثار و منافع آن را نیز اعم از دنیوی و اخروی، فردی و اجتماعی و جسمی و روحی، تبیین کند؛ زیرا از نگاه فقه شیعه، واجبات ریشه در مصالح مهم و لازم و محرّمات ریشه در مفاسد دارند. بنابراین، هر حکمی برخوردار از مصالح و آثار فراوانی است که اگر به مکلفان نمایانده شوند، تسلیم شده و هرگز با آن ها مخالفت نخواهند کرد.

البته بیان آثار و فواید احکام نباید به گونه ای باشد که گمان شود فلسفه و علت جعل و تشریع حکم مذکور، همین آثار است؛ زیرا این تصور، می تواند آثار بسیار نامطلوبی در پی داشته باشد. بنابراین، در بیان آثار و ثمرات احکام باید مرز فلسفه و حکمت به خوبی تبیین شود. از سوی دیگر، مسأله تعبد نیز باید کاملاً توضیح داده شود؛ به این معنا که احکام عبادی، تعبدی اند و باید در پذیرش آن ها روحیه تعبد و تسلیم داشت، هر چند آن چه از قادر حکیم صادر می شود، لغو و بیهوده نیست، بلکه همگی از روی حکمت و مصلحت است.

در هر صورت، بیان آثار و منافع آموزه های مورد امر و نهی، شیوه ای کاربردی است و می تواند در زمینه سازی مناسب، مؤثر باشد. این مطلب، در آیات و روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است و خداوند و ائمه اطهار(علیهم السّلام) از این شیوه بهره جسته اند؛ از جمله، خداوند در مقام بیان وجوب نماز، در موارد بسیار، به تبیین آثار آن پرداخته است:

(إِنَّ الصَّلَاهَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ).(1)

همانا نماز از بدی ها و منکرات بازمی دارد.

و درباره وجوب روزه می فرماید:

(کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ ... لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ).(2)

روزه بر شما واجب شده است... شاید تقوا پیشه کنید.

این روش، در تبیین بسیاری از احکام دیگر نیز به کار گرفته شده است که برای رعایت اختصار، از بیان آن ها خودداری می کنیم.