امر به معروف و نهی از منکر در آینه اجتهاد صفحه 212

1- کهف، آیه 29؛ انسان، آیه 3؛ انعام، آیه 104؛ یونس، آیه 108؛ بقره، آیه 225؛ اعراف، آیه 39.

2- بحارالانوار، ج5، ص11.

که گمان کند که خداوند متعال بندگان خود را بر ارتکاب گناهان مجبور می سازد یا آنان را به آن چه بیش از توان آنان است، مکلف می کند، هرگز از گوشت حیوان کشته شده به دست او نخورید و شهادتش را نپذیرید و در نماز به او اقتدا نکنید و به او زکات ندهید.

2. آزادی از مفاهیمی است که تعریف آن، مصداق سهل ممتنع است؛ با این که مفهوم آن بدیهی است، مورد نقد و مناقشه های گوناگونی قرار گرفته است و بنا به گفته برخی صاحب نظران، حدود دویست معنا و تعریف برای واژه آزادی بیان شده است. این تعداد تعریف، نشان گر آن است که مفهوم آزادی، درعین این که بدیهی است، ابهام و اجمال بسیاری نیز دارد.

بنابراین، تعریف آزادی، بدون در نظر گرفتن متعلق آن، کاری نادرست است؛ زیرا آزادی را با توجه به متعلق آن، می توان به اقسام گوناگونی تقسیم کرد؛ مانند آزادی تکوینی، اعتقادی، معنوی، سیاسی، فرهنگی، رفتاری، انتخاب، قلم و بیان.

از سوی دیگر، هدف از آزادی، در تعریف و مشخص کردن حد و مرز آن، تأثیر به سزایی دارد؛ زیرا آزادی ای که هدف آن، تعالی و تکامل و بروز استعدادهای نهفته انسان است، با آزادی ای که هدف آن، بی بندباری و اطاعت کامل از هوای نفس است، تفاوت بسیار دارد. بنابراین می توان گفت که آزادی از نگاه اسلام، عبارت است از رها شدن از بردگی و اطاعت غیرخدا.(1)

3. هر وصفی (آزادی یا غیرآزادی) در سعه و ضیق و حد، پیرو و تابع موصوف خواهد بود. دلیل این مدعا روشن است؛ زیرا معقول نیست که موصوف، محدود و متناهی باشد و وصف آن، نامتناهی و بیکران؛ چون در این صورت، وصف بدون موصوف لازم می آید که این هم محال است. بنابراین اگر انسان محدود است، علم، قدرت و حیات او نیز محدود و متناهی است و آزادی نیز همانند دیگر صفات او از این قاعده عقلی مستثنا نیست.

در این حکم، تفاوتی میان اوصاف ذاتی و غیرذاتی و اوصاف فعل و غیر آن نیست. بنابراین، ادعای آزادی مطلق انسان، نابخردانه بوده و با برهان عقلی هم خوانی ندارد و ادعای چنین آزادی مطلقی، از فرد خردمند، به دور است.