جرعه‌ای از صهبای حج صفحه 102

شد تا فرشتگانی که مقام انسانیت را به خلافت نشناخته و تسبیح و تقدیس خویش را سند شایستگی خود برای خلیفه اللّهی یاد کردند و با تنبیه خداوند به اوج مقام انسان کامل آگاه شده و بر پیشنهاد خویش رقم ندامت کشیده و بر استفهام تعجیبی و استخبار و استعلام و استفسار خود قلم استقاله و پشیمانی زدند، بر گرد آن طواف کنند و با این عبادت، نقص کار خود را ترمیم کنند. (1) ساختمان کعبه نیز برای طواف بر گرد آن جهت ترمیم همه قصورها

«إنّ الله عزّ وجلّ لمّا أمر الملائکة أن یسجدوا لآدم علیه السلام ردّوا علیه فقالوا:

أَتَجْعَلُ فِیها مَنْ یُفْسِدُ فِیها وَیَسْفِکُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ. قال الله تبارک و تعالی: إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ سوره بقره، آیه 30. فغضب علیهم. ثمّ سألوه التوبة فأمرهم أن یطوفوا بالضراح وهو البیت المعمول، ومکثوا یطوفون به سبع سنین [و] یستغفرون اله عزّ وجلّ ممّا قالوا. ثمّ تاب الله علیهم من بعد ذلک ورضی عنهم. فهذا کان أصل الطواف؛ ثمّ جعل الله البیت الحرام جذو الضراح توبة لمن أذنب من بنی‌آدم وطهوراً لهم».

درباره تعابیری همچون ردّ فرشتگان، غضب و سپس ندامت و استغفار آنان، سخط و غضب خداوند بر آنان و محجوب ساختن آنها از نور الهی، که در برخی روایت ذیل آیات 30 تا 34 سوره بقره وارد است، باید توجه داشت که، اولًا، همان‌گونه که برخی آیات راجع به توحید و نبوت نیازمند توجیه است ظاهر بعضی از روایات نیز بر فرض صحت و اعتبار آنها محتاج تبیین و توجیه است. ثانیاً، عالَم فرشتگان، منطقه تشریع و احکام فقهی نیست و گرنه برای آنان شریعت، رسالت، حدود و کیفر و پاداش می‌بود. ثالثاً، احتفاف محاوره فرشتگان با خداوند به تعبیرهای تسبیع، تفدیس، علم و حکمت، نشانه اعتقاد و اعتراف آنان به قداست و نزاهت کار خدای تعالی از عیب و نقص و اذعان آنان به علم و حکمت الهی است. این اعتقاد و اذعان، قرینه کافی بر استفهامی بودن سؤال آنهاست. رابعاً، گرچه ظاهر برخی روایات، کراهت فرشتگان از جعل خلافت برای آدم است لیکن فرشتگان معهود قرآنی همگی معصوم‌اند و ادلّه عصمت آنان از تخصیص ابا دارد. خامساً، ثنا و تنزیه فرشتگان، سند تدارک نیست؛ زیرا سیره و سریره مَلَک، تسبیع هماهنگ با ثنا و نیز تقدیس الهی است. سادساً، در برخی روایات چنین آمده است که فرشتگان فرای رضای خداند سبحان غضب کردند و بر اهل زمین متأسف شدند بحار، ج 11، ص 103. پس غضب ملائکه و تأسف آنان صبغه عبادی داشت.