جرعه‌ای از صهبای حج صفحه 15

د. برای تأکید مطلب، بلافاصله بعد از «لله»، «عَلی» ذکر شده، که در اینجا نشان وجوب است.

ه-. از مکلّفان (1) دوبار نام می‌بَرد؛ ابتدا به صورت اجمال و عموم و سپس به نحو تفصیل و تخصیص. تأکیدی بودن چنین سیاقی از آن جهت است که مطلب را با بدلْ بیان فرمود و آوردن بدل به منزله تکرار است؛ یعنی به جای «لله علی المستطیع ...» فرمود: لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ ... مَنِ اسْتَطاعَ. در اینجا برای «النّاس» بدل «بعض از کل» آورده شد.

و. درباره تارکان حج واجب نفرمود: «وَمَن تَرَکَ الحَجّ» بلکه از آنان به مَنْ کَفَر تعبیر کرده که این تعبیر بر اساس روایات به منزله «مَن تَرَکَ الحَجّ» است. (2) البته منظور از کفر در اینجا، کفر عملی است، نه کفر اعتقادی. در این‌باره امام‌صادق (ع) فرمود: کسی که بمیرد و حج واجب خود را جز بر اثر گرفتاری شدید یا بیماری سختی یا منع حاکمی ترک کرده باشد، به آیین یهود یا نصارا از دنیا برود؛ «مَنْ مات ولَمْ یَحُجَّ حَجَّهَ‌الإسْلام لم یَمْنَعْهُ مِن ذلک حاجهٌ تَجْحَف به، أو مَرَضٌ لایُطیقُ فیه الحجَّ، أو سُلطانٌ یَمْنَعُهُ فَلْیمُتْ یَهودیّاً أَوْ نَصرانیّاً». (3)

ز. جمله فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ در ذیل آیه شریفه برای اظهار بی‌اعتنایی به تارک حج است. یعنی خداوند سبحان نه‌تنها از تارکِ حج، بلکه از عالمیان بی‌نیاز است.

1- 1 فراگیری و شمول حج چنان است که حتی طواف دادن نوزاد، مشروع و مستحب است، برخلاف سایر عبادات که به نظر برخی فقها انجام آنها در سنین خردسالی، تمرینی است.
2- 2 بحار، ج 69، ص 93 و 110.
3- 3 وسائل‌الشیعه، ج 8، ص 19. «فاء» تفریع در «فَلْیمُتْ یهودیاً أو نصرانیاً» نشانه‌ای بر فوری بودن وجوب حج است؛ زیرا هیچ‌کس از زمان مرگ خود آگاه نیست و هر لحظه چنان خطرِ هائلی محتمل است. از همین‌رو مستطیع نمی‌تواند نایب دیگری شود؛ زیرا هیچ‌کس حق تأخیر حج از سال استطاعت را ندارد. اما اینکه مسلمانان پس از فتح مکه در سال هشتم هجری، با دو سال تأخیر، در سال دهم هجری حج گزاردند به سبب پیمانی بود که قبل از فتح مکه با مشرکان منعقد کرده بودند که وارد مکه نشوند؛ یعنی بر اثر نبودن استطاعتِ سبیلی راه، حج بر مسلمانان واجب نبود. از این‌رو پس از فتح مکه، رسول اکرم ص در سال نهم هجری امیرمؤمنان امام‌علی ع را به همراه گروهی از مسلمانان به حج فرستاد و خود نیز در سال بعد حج گزارد که به «حجةالوداع» معروف است.