جرعه‌ای از صهبای حج صفحه 153

بخش مهم تزکیه نفوس در پرتو آشنایی با اسرار عبادت‌ها و دستورهای دینی است. تعلیم کتاب و حکمت که در آیه شریفه یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَالْحِکْمَهَ وَیُزَکِّیهِمْ (1)

آمده، هم عقاید و اخلاق و اعمال عبادی و هم مسائل اقتصادی، سیاسی، نظامی و مانند آن را در بر می‌گیرد. از این‌رو تزکیه مزکورِ در آیه نیز برای بیان باطن همه این امور است و همان‌گونه که تزکیه هر عمل به سبب نیل به اسرار آن عمل است، هر عملی سرّی دارد که توجه به آن مایه تزکیه روح است.

حج، مانند دیگر عبادت‌ها، آداب و سنن و فرایضی دارد که برای تهذیب نفس است. محرمات حج برای تطهیر قوایی است که احیاناً گرفتار عصیان و تباهی می‌شود. چنان‌که آیه شریفه فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِی الْحَجِّ (2)

به سه مورد از محرمات حج که هریک در تطهیر یکی از آن قوای نفسانی نقش دارد اشاره می‌کند. یعنی لا رَفَثَ به پاک کردن قوه شهویه، لا فُسُوقَ به تطهیر قوه غضب و لا جِدالَ به تهذیب قوای فکری نظر دارد. با طهارت این قوای سه‌گانه همه کارهای انسانی پاک می‌شود؛ زیرا هر کاری که از انسان صادر می‌شود با تحلیل دقیق به یکی از سه قوه باز می‌گردد. تفصیل این مطلب بر عهده علم اخلاق است.

شایان ذکر اینکه، هر عملی از مصدر خاص صادر می‌شود و از خصوصیت آن حکایت دارد. از صدر مشروح، عمل خالص و مشروح صادر می‌شود که نه به نقصْ مبتلا و نه به عیبْ آلوده است. بر این اساس، زائر بیت‌الله به هر میزان که به اسرار حج آگاه باشد، حج او خالصانه و خلوص او مشروح‌تر است؛ زیرا خلوص که معیار بهره‌مندی از ثواب و شأنی از شئون عقلی عملی است، مسبوق به معرفت است و معرفت از شئون عقل نظری است. شخصِ سالک باید ابتدا مراحل عبادی را بفهمد، تا برابر فهم و معرفت خود،