جرعه‌ای از صهبای حج صفحه 165

جستجو کرد. درجه وجودی هر امتثال‌کننده‌ای علت تعیین کننده مقدار معرفت و اندازه همت اوست. چنان‌که مرتبه معرفت و درجه همت هرکسی علامت دلالت کننده‌ای نسبت به درجه وجودی اوست.

حج‌گزاران و معتمران گرچه طبق حدیث تثلیث معروف، (1) از سه گروه بیرون نیتسند؛ زیرا عبادت آنها یا از سنخ پرستش بردگان، یا از قبیل تعبّد سوداگران یا از نوع عبادت آزادگان است، لیکن برای هریک از این سه وصف، یعنی خووف و شوق و حریّت، مراتبی است؛ با آنکه عالی‌ترین پرستِش احْراری، تعبّدی است که انسان کامل با طی مراحل قرب فرایض و نوافل، (2) به کَوْنِ جامع حَضَراتِ خَمْس بار یافته، مظهر اسم اعظم در تدبیر ماسوی الله به اذن الله گردد.

برخی، انگیزه عبادی آنها راجع به خصوص گذشته است. یعنی برای شکر دفع یا رفع نقمت، یا سپاس حدوث نعمت در سابق است. بعضی، هدف پرستش آنان راجع به خصوص آینده و در جهت دفع خطر یا جلب نفع نسبت به آتی است؛ حتی به لحاظ قیامت که می‌کوشد از دوزخِ خدایِ بازِخِ شامخْ برهد یا به بهشتِ برین او واصل گردد. عده‌ای انگیزه امتثال آنان برتر از دفع خطر یا جلب نفع نسبت به خصوص گذشته یا آینده و نیز برتر از جمع حالت‌های ماضی و مستقبل است. اینان چون خدا را شایسته پرستش می‌دانند او را عبادت می‌کنند.

انگیزه سالکِ صالح در عبادت‌های واجب و مستحب، به‌ویژه در حج و عمره، این است که خلیفه خدا شود. کسی که خواهان مقام والای خلافت خداست، باید در ظلّ تربیت عبادی از آسیب تباهی حیوانی و شیطانی رهایی یابد تا به برج علم و اوج عقل نائل آید و قابل نشان خلافت از خدای بی‌نشان شود. پس از اینکه مقام برین خلیفه خدا شدن پیموده شد، آنگاه نوبت به سفر برتر می‌رسد و آن اینکه عبد همه شئون را به مالک اصلی و