جرعه‌ای از صهبای حج صفحه 208

بنابراین، شایسته است زائران بیت‌الله الحرام هنگام بیتوته در منا درباره این اصول و معارف بحث کنند؛ زیرا شب‌های منا شب درس است، نه هنگام تشکیل محفل انس. آن‌که درباره توحید و رسالت و ولایت و مانند آن سخن بگوید، هم به فضیلتی علمی و معنوی نایل شده و هم حق نیاکان خود را بهتر ادا کرده است؛ زیرا پیام نیاکان او نیز این است که هر کار خیری که از ما سر زده به توفیق و امداد الهی بوده است. او بهترین حامد و بهترین محمود است. پس به جای ذکر فضیلت ما او را حمد کنید و نیز انبیا و اولیای الهی (علیهم السلام) را ثنا بگویید که واسطه فیض بین ما و او بودند.

حج، سرشار از نام و یاد خدا

حج به سبب تذکر خاص خود که در عبادات دیگر کمتر یافت می‌شود، مایه نیل حج‌گزار به شهود اموری است که جز او کس دیگری آنها را مشاهده نمی‌کند؛ زیرا حج اگرچه بنفسه یادآور خدای سبحان است، لیکن آن‌که به حج می‌رود در برخی اوقات چنان حالت ذکری به او دست می‌دهد که غیرخدا را به فراموشی سپرده و بدان مباهات نمی‌کند.

ذکر خدا مغز و جان حج است، آن‌سان که فراموش کردن خدا و آیات او باعث کوری از شهود اسرار مناسک حج می‌گردد و این کوری در روز قیامت آشکار خواهد شد؛ چنان‌که