جرعه‌ای از صهبای حج صفحه 69

ثالثاً، ذوق، ابتکار و فن‌آوری مردم شهرها در پدیدآوردن مصنوعات، متفاوت است. از این‌رو محصولات فراوان و متنوع در همه فرصت‌های مناسب حج و عمره در مکه به دعای حضرت‌ابراهیم (ع) و در مدینه به دعای رسول‌اکرم یافت می‌شود و همان‌گونه که زائران کعبه بر هر مَرکبِ فربه و ضامِر و از هر اقلیمِ هامون و فَجّ خود را به حرم می‌رسانند، صاحبان کالای تجاری، اعم از کشاورزی، دامی و صنعتی، محصول خود را به مکه منتقل می‌کنند.

بنابراین، همان‌گونه که مراد از «اکل» در مواردی همچون لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ (1)

و إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی ظُلْماً إِنَّما یَأْکُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً (2)

مطلق تصرف در خوراکی‌ها و غیر آن است، نه خصوص اکل مصطلح، مراد از أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ (3)

نیز تنها تأمین غذایی در حدّ رفع گرسنگی نیست، بلکه منظور این است که خداوند همه نیازهای اقتصادی آنان را تأمین کرده است؛ زیرا اگر ملتی از غذای لازم برخوردار باشد اما از جهت مسکن، دارو و درمان، لباس، فرش و دیگر لوازم زندگی محروم باشد همواره هراسناک و اندوهگین است و چنین وضع رقّت‌باری با پیام این آیه هماهنگ نیست. پس مقصود آیه، تضمین تام اقتصاد و مانند آن است. چنان‌که جمله دیگر این آیه، یعنی آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ (4)

ناظر به برقراری امنیت همه‌جانبه و تأمین کامل امنیت است.

تذکر: 1. منشأ امنیت اقتصادی و اجتماعی مکه و فراوانی نعمت آن، تکوین است، نه خصوص تشریع. گواه و مؤید این سخن آنکه، این مطلب در سوره‌های قصص، عنکبوت و قریش، مطرح شده، که همه از سُوَر مکّی‌اند و حج اسلامی که ممکن است منشأ امنیت و برکت مزبور دانسته شود در مدینه و سال‌ها پس از نزول سوره‌های مذکور، تشریع شد.

1- 1 سوره بقره، آیه 188.
2- 2 سوره نساء، آیه 10.
3- 3 سوره قریش، آیه 4.
4- 4 همان.