حج وحرمین شریفین در تفسیر نمونه صفحه 348

است، نه ایمان به طور مطلق. بنا بر این تضادی با آنچه گفته شد ندارد و نمی‌تواند دستاویزی برای بیماردلانی که می‌خواهند نفی ایمان به طور مطلق از پیامبر صلی الله علیه و آله کنند و حقایق تاریخی را نادیده بگیرند، باشد.

بعضی از مفسران پاسخ‌های دیگری نیز از این سؤال داده‌اند از جمله:

الف: منظور از ایمان تصدیق و اعتقاد به تنهایی نیست، بلکه مجموع اعتقاد و اقرار به زبان و اعمال است که در تعبیرات اسلامی بر آن اطلاق شده است.

ب: منظور از ایمان اعتقاد به توحید و رسالت است و می‌دانیم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله قبل از آن موحد بود، اما ایمان به رسالت خویشتن هنوز پیدا نکرده بود.

ج: منظور آن قسمت از ارکان ایمان است که انسان از طریق دلیل عقل به آن نمی‌رسد و راه آن تنها ادله نقلی است (مانند بسیاری از خصوصیات معاد).

د: در این آیه محذوفی در تقدیر است و معنی چنین است: «ما کُنْتَ تَدْرِی کَیْفَ تَدْعُو الْخَلْقَ الَی اْلإِیمانُ»؛ «تو نمی‌دانستی چگونه مردم را به ایمان دعوت کنی.» (1)

ولی به عقیده ما از همه پاسخ‌ها مناسب‌تر و هماهنگ‌تر با محتوای آیه، همان پاسخ اول است.

یک نکته ادبی‌

در اینکه مرجع ضمیر در جمله ... وَ لکِنْ جَعَلْناهُ نُوراً ...؛ «ولی ما آن را نوری قرار دادیم.» چیست؟ گفتگو است. بعضی گفته‌اند منظور همان قرآن، کتاب آسمانی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است، این احتمال نیز وجود دارد که منظور از این نور، نور الهی ایمان باشد.

ولی مناسب‌تر از هر دو، این است که به قرآن و ایمان هر دو بازگردد و چون این دو به یک حقیقت منتهی می‌شود، بازگشت ضمیر مفرد به آن بی‌مانع است. (2)

ابی لهب‌

سوره تبّت‌

1- 1- آلوسی در «روح المعانی» ج 25، ص 55، احتمالات دیگری را متذکر گردیده که به دلیل عدم اهمیت از ذکر آن خودداری کردیم.

2- 2- تفسیر نمونه، ج 20، ص 507 تا 510.