حجاز درصدر اسلام صفحه 100

عَرّام گوید چون از عُسْفان بیرون آیی که بر دریا روی و کوهها را پشت سرنهی به وادیی رسی که میان تو و مَرّالظَهران واقع شده که آن را مَسِیحه گویند و وادی دیگری پیش آید به نام مُدْرَکه. این دو وادی بزرگ‌اند با آب بسیار. از آن جمله آبی است به نام حُدَیْبِیّه. و فروتر از آن آبهایی است که از حرّه (/ سنگلاخ) به سوی دریا روانند. «(1)» فرنفق، آبی است در ابْلی، میان معدن بنی سُلیم و سَوارقیّه. «(2)» در نزدیکی ابْلی دو چاه سرپوشیده است، در درون یکی آبی است شور، آن را رَفْدَه گویند و در حوالی آن نخلهایی است و بیشه‌هایی که عابران در سایه درختانشان بیارامند.

یاقوت گوید: رَفْدَه آبی است در سبخه، در سوارقیّه. «(3)» عرّام گوید: چون از عین النازیه بگذری به آبی رسی به نام هبیه و آن سه چاه است و بر سر آنها مزارعی. «(4)» از این نوشته‌ها برمی‌آید که آبها اطلاق می‌شود- غالباً- به آب اندک، چون مُشَقَّق، ولی گاه به چاه اطلاق شود. بسیار باشد که آبها درون وادیها باشد چون تُرْبان و وادیهای عُسفان و مَثعَر و مَشْجَر و گاه جاری بود چون آبهایی که در نزدیکی حُدَیبیّه جاری هستند و گاه به حدی است که با آن زراعت کنند چون عَزْوَر.

چاهها

در کتب نام شمار کثیری از چاهها آمده که بیشتر آنها بر سر راههای ارتباطی هستند، مخصوصاً اطراف مدینه.

یاقوت گوید: سعد در نزدیکی مدینه بر سر راه فَیْد است قصر و منازلی و بازاری و آبی شیرین دارد. بر سر راه کسی است که از فَیْد به مدینه رود. «(5)» اما رَوحا، ابن رُسته گوید: در آنجا مردمی زندگی کنند، بازاری کوچک دارد، آبش از چاههاست. سَمْهودی گوید: در آنجا چاههای بسیار بوده ولی امروز جز یک چاه باقی نمانده

1- - یاقوت، ج 4، ص 449 و عرام ص 415 با پاره‌ای اختلاف.
2- - یاقوت، ج 3، ص 788.
3- - یاقوت، ج 2، ص 792.
4- - یاقوت، ج 4، ص 956 و بکری، ص 998 و سمهودی ج 2، ص 382.
5- - یاقوت، ج 3، ص 91.