حجاز درصدر اسلام صفحه 124

ریگستانی است که در آن جز اراط نمی‌روید. ارطی هیزم است و نیز با آن چرمهایی را که از آنها کاسه‌های شیر را می‌سازند، دباغی می‌کنند. در اواسط آن ریگستان کوهی است سخت سیاه به نام طفیل. «(1)» دینوری گوید: اعرابئی از ربیعه به من گفت: درخت ارطی و غضا (شورکز) به هم شبیه‌اند، جز این که غضا بزرگتر است و از چوب آن تیر سقف خانه‌ها را سازند. «(2)» و در حسنا، که صحرایی است بین عُذَیْبه و جار، جهیل (؟) روید. «(3)» اما حمض (شورگیاه) در هُدَیْبه زیاد است. در هُدَیْبه سه چاه هست ولی کشتزاری ندارد و در آنجا از نخل و درخت نشانی نیست. سرزمینی است وسیع از آنِ بنی‌خفاف میان دو سنگلاخ سیاه. طول آن سه فرسخ است. آبشان شیرین نیست. بیشتر روئیدنیشان حمض (شورگیاه) است. در سه میلی سَوارقیه پایان هُدَیبه است. قریه‌ای است پرنعمت و بزرگ.

در وَرِقان، سماق بسیار باشد. مردم حجاز سماق را ضمخ گویند و مردم نجد عرتن، واحد آن عرتنه است. «(4)» ابوحنیفه گوید: آن میوه‌ای است ترش، چون دانه انگور، دارای هسته‌ای خُرد. آن را می‌پزند. و نمی‌دانم که در جایی از سرزمین عرب بروید مگر در شام.

دَوْم؛ در وادیهای غزال (یاقوت: غران) و دوران وکُلَیّه می‌روید. دَوْم مقل است. از نی آن حصیری به نام طغی می‌بافند.

طَرفاء؛ در وادی ابواء باشد و در هیچ جا بیشتر از آنجا نیست.

نشم؛ عرّام گوید در جبال ذره روید. از چوب نشم کمان و تیر سازند. نشم را برگ نیست. ابن سیده گوید و آن عتق العیدان است. «(5)» ولی ابن منظور گوید، آن درختی است کوهی که از آن کمان سازند و عتق العیدان نیست. «(6)» رنف؛ نباتی است که در رَضوی و عَزْوَر روید. درختی است شبیه به ضهیاء.

عشر؛ از نباتات غدیر خم است.

1- - عرام، ص 41 و بکری ص 1351.
2- - کتاب النبات، ص 247.
3- - یاقوت ج 2، ص 268 از ابن حبیب و سمهودی ج 2، ص 291.
4- - یاقوت ج 4، ص 956 و بکری ص 99 و سمهودی ج 2، ص 386.
5- - المحصّص، ج 11، ص 142.
6- - لسان العرب، ج 16، ص 24.