حجاز درصدر اسلام صفحه 174

در ملل چند چاه است؛ چون چاه عثمان و چاه مروان و چاه مهدی و چاه مخلوع (یعنی امین) و چاه واثق و چاه سدره و در سه میلی قریه دَه قنات است که از چشمه‌ای به نام ابوهشام آب می‌گیرند. بکری گوید: «ابراهیم بن هشام والی مدینه بر سرچشمه خود در ملل رفت» مراد همین چشمه است. بکری از چاه حواتکه نیز نام می‌برد و آن در زقب الشطان است میانه راه عین بنی هاشم و عین اضَم. «(1)» در باب کشاورزی مَلَل به نقل قول دینوری می‌پردازیم که گوید: مَلَل مکانی است مسطح در آن عُرْفُط (نوعی درخت خاردار) و سَیّال (نوعی انگور با خار) و مُغَیْلان می‌روید.

مقدار آن یک میل یا یک فرسخ است که چون فقط عُرْفُط روید آن را وَهْط گویند و چون مُغَیلان روید آن را غَوْل گویند که جمع آن غیلان است. «(2)» پیش از این آوردیم که مَلَل وادیی است در فَرْش، فرش به سُوَیْقه می‌ریزد و آن ملک فرزندان حسن بن علی بن ابیطالب (ع) و فرزندان جعفر بن ابیطالب است ولی درست این است که آنچه ملک اینان است مَلَل است نه فَرْش سُوَیْقه. زیرا یعقوبی می‌گوید: مَلَل در این زمان منازل قومی از فرزندان جعفر بن ابیطالب است.

درنزدیکی مَلَل، ذوالسَّرح واقع شده و آن وادیی است میان مکه و مدینه. و اخْزَم کوهی است از ناحیه مَلَل و رَوحاء. اخْزَم در زمان سَمْهودی به خُزَیْمه شهرت داشت. ابن حبیب گوید خَوِیّ موضعی است در ملل.

میان فَرْش و مَلل وادی غَمِیس است. شاید آن همان غَمیس الحمام که از مریین میان مَلَل وصخیرات الثُمام (یا الیمام) می‌گذرد. در روز بدر رسول خدا (ص) از آنجا گذشت و بکری گوید که مریین موضعی است میان تُربان و غَمِیس الحُمام. «(3)»

1- - بکری، ص 113.
2- - یاقوت، ج 4، ص 637.
3- - بکری، ص 1219.