حجاز درصدر اسلام صفحه 277

آمدند و آنجا را از او بستدند و امروز در دست آنهاست.

سَمْهودی پس از نقل سخن هَجَری می‌افزاید که گویی از چشمه هایی که عثمان در آنجا برآورده و اسدی از آنها یاد کرده، بی‌خبر بوده است.

در روایات دیگری آمده است که عثمان در مراتع قرق شده افزود. ابومِخْنَف گوید: آنان که بر ضد عثمان بشوریدند یکی از چیزهایی را که بر او عیب می‌گرفتند افزودن او بر این گونه مراتع بود. می‌گفتند که این کار چرا کردی؟ می‌گفت عمر پیش از من مراتعی برای شترانصدقه معین کرده بود. در زمان خلافت من بر شمار شتران افزوده شده پس نیاز به چراگاه بیشتری است. «(1)» در کتب آمده است که عثمان مراتع قرق شده را توسعه داد. هَجَری می‌گوید: مرتع ضَرِیّه شش میل در شش میل بود، در زمان عمر و در اوایل خلافت عثمان. ولی بر شمار ستوران افزوده گردید و به چهل هزار رسید و جای برای آنها در مرتع تنگ شد. عثمان برای چریدن اشترانصدقه و اسبان سپاهیان بر وسعت آن افزود. چنانکه آبی از آبهای بنی ضبیبه را که نزدیکترین آبهای غنی به ضَرِیّه بود خرید. این آب را بَکْره می‌گفتند و در نزدیکی ارتفاعات در ده میلی ضَرِیّه بود. عثمان این آب را داخل در مرتع ضَرِیّه نمود. «(2)» البته این توجیهات معلوم نمی‌کند که خشم مردم بر او در باب مراتع به چه سبب بوده است.

امویان و مراتع

در عصر اموی فقط از یک مرتع نام برده شده. ابن شبّه از ابو عبید روایت می‌کند که زیاد مرتعی در ناحیه عَذَیب در سال قحطی به مسکین دارمی داد، تا آنگاه که قحطسال به پایان رسید. «(3)» به نظر ما امویان نمی‌خواستند با در اختیار گرفتن مرتعهای جدید به همان سرنوشت عثمان دچار شوند. فقط به توسعه مراتعی که پیش از آمدن آنها بر سر کار موجود بود بسنده کردند.

1- - طبری، ج 1، ص 2962.
2- - سمهودی، ج 2، ص 227.
3- - اغانی، ج 18، ص 68.