سفر نامه میرزا داوود وزیر وظایف صفحه 114

ص: 127

بود، اما اگر چه آن عمارت به پایان رسید، لیکن نه چنان چه دستورالعمل زمان «مهدی» بود و چندان اهتمامی در استحکام و تزیین آن به عمل نیامد، و بعضی إزار (1) آن را، که در زمان مهدی به سنگ مرمر که از «مصر» می‌آوردند و ازار را به جای می‌گذاردند، چون زمان «مهدی» شد به گچ اندود نمودند، و توسعه دیگری در «مسجد الحرام» بعد از آن زمان نشده است، مگر دو مرتبه، یکی در زمان «المعتمد باللَّه عباسی»، و دیگری در زمان «المقتدر باللَّه»، و این دو توسعه در اصل فضا نبود، بلکه در اروقه و ابواب (2) بود و چندان چیزی نبود، و در حقیقت فضای «مسجد الحرام» همان فضای زمان «مهدی» است که تاکنون هم بر جای و به همان قرار است واللَّه العالم. لیکن تعمیرات مکرر شده است، که احصای آنها غیر مقدور است، لهذا صرف نظر از بیان تعمیرات کردم، واللَّه العالم بحقائق الامور.

مسجد الحرام‌

«مسجد الحرام» مسجدی است بزرگ، که در مرکز و وسط آن تقریباً «بیت‌اللَّه» واقع است، ارتفاع خانه از زمین تا سطح بام، بنابر آنچه صاحب تاریخ مکّه می‌نویسد: بیست و هفت ذراع است، دور آن از «رکن حجر» تا «رکن شامی» دوازده ذرع است، و از «رکن حجر» تا «رکن یمانی» ده ذرع و نیم است، «حجر اسماعیل» که مدفن «حضرت هاجر» است، بین «رکن شامی» و «رکن عراقی» واقع است، به شکل نصف دایره متصل، دیواری به ارتفاع هیجده گره و عرض یک ذرع از سنگ‌های مرمر حجّاری شده، مثل قاب سازی آنجا را از مطاف سوا می‌کند، دو در دارد، یکی متصل به «رکن شامی» و یکی متصل به «رکن عراقی»، شیر آب بر میان «حجر» و وسط حقیقی آن منصوب است و از طلا، به عرض تخمینی چهار گره و طول یک ذرع، خارج از دیوار به نظر می‌آمد، که آب در «حجر» می‌ریزد.