سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه صفحه 101

ص: 112

یا بد، ابداً تقصیر حقیر نشمارید، فهم حقیر زیاده از این نرسیده است.

قسم یاد کردند هر چه تو بگوئی کار نداریم و به تو محبت می‌کنیم، حقیر گفت: بسم اللَّه الرحمن الرحیم، مدد از تو یا «اسد اللَّه».

اولًا: گفتم خداوند عالم این «راه مکه» را به این اشکال قرار داده است، یک نوع امتحان بنده گان خدا است، زحمت بکشند و خرج کنند هر گاه خانه خودش را در «شام» قرار داده بود، البته بدون زحمت، همه کس می‌آمد و محّل امتحان نبود.

حضرات حاجی‌ها گفتند: این فقره را خودمان می‌دانیم، تو باید دور خانه گشتن، و احرام این سنگ را که روی هم چیده‌اند بگوئی، ما که به تو عهد نمودیم آزار نکنیم.

گفتم: حالاشما مردمان معقولی هستید، احرام این خانه به حسب باطن این است که، مولود خانه جناب مستطاب «اسد اللَّه الغالب» است، و این احترام این شهر، با وجود وطن «جناب خاتم‌انبیاء» است‌چنان‌که‌حضرت «نشاطی‌خان» مرحوم- اعلی اللَّه مقامه- می‌گوید:

خانه زاد خداست کز مادر زاده در خانه خداست علی

زیاده از این حقیر، تفصیل نتوانست بدهد، از این دو فقره به عالم تفکر رفتند، حقیر فرصت غنیمت شمرده، فرار کردم.

احرام حج تمتع‌

بالاخره حضرات حاج هشتم ذی حجه، با نهایت آرامی و فراغت در «مکّه» هستند، صبح هشتم باید غسل کرده «مسجد الحرام» بیایند، یا در «مقام ابراهیم»، یا در زیر «ناودان طلا»، نیّت به عمل کرده، دوباره به وضع اوّل، لباس احرام بپوشند.

اگرچه مقدّسین، دوباره احرام عمره را بعد از اتمام عمل، از خود جدا نمی‌کنند ولی واجب نیست. باری روز مزبور در لباس احرام باید سوار شوند، و از «مکه» یک سر به دامنه «عرفات» بروند، که در آنجا ازدحام غریبی است، و قرب هفتاد هزار مخلوق، از حاج خارج و بومی، آن روز در آنجا جمع می‌شوند، و شب نهم را، که شب «عرفه» باشد، واجب است (1) در «عرفات» بمانند، و نیت کنند که از غروب هشتم تا طلوع نهم در