سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه صفحه 142

ص: 153

ثانی در سال (626)، «سلطان جلال الدّین خوارزمشاه»، قهراً از «سلاجقه» گرفت و این بلده را خراب کرد، بعد «مغولان» خراب کردند، و در سال (644) زلزله‌ای سخت به وقوع آمد، اغلب ابنیه عالیه‌اش را خراب نمود، در سال (955) «شاه طهماسب» از «عثمانیان» گرفته، قلعه‌اش با خاک برابر ساخت، با این که «سلطان سلیمان» یک قلعه‌ای برای اهالی در ساحل بحیره بنا نمود، اما اهالی میل به سکونت نکردند و خراب شد.

در «اخلاط» قبور عالیه اسلام، به قدری است که به شمار نمی‌آید، در هر قدم گنبد و بناهای عالی است، بعضی خراب و بعضی آباد، قبر «سلیمان شاه» و «حسن پادشاه»، زیارت گاه معتبری است، خدمات «سلیمان شاه» در حرمین باعث سرافرازی تمامی مسلمانان است، با این که سردی «اخلاط» مشهور است، سیب بسیار خوش بوی معطر و شیرین، که هر یکی صد مثقال وزن، و آلو و قیسی و توت بسیار به حصول می‌آید، جماعتی از مشاهیر منسوب به این شهر است، من جمله (محمد بن ملک داد) صاحب تلخیص جامع، و مولانا (محی الدّین) که به همراهی «خواجه نصیر» در «مراغه» زیج بستند، و غیره از دانشوران این بلیده‌اند، در همان سال خیال «عثمانیان»، «اخلاط» را مرکز «اردوی اناطولی» ساختن بود.

اما از آن که دورتر از حدود روس بود، از برای مرکز اردو «ارزنة الروم»، بعد «چرنوت» را از نقطه نظر فنون حربیّه مناسب دیدند، و از برای جلوگیری «قشون ایران»، ضبط «قطور» را کافی دانسته، در مأموریتِ تحدید حدود، «قطور» را غصب کرده، سرباز خانه‌ها ساخته ساخلو گذاردند، و قرار گذاشتند که در «کوار» و «دردان» و در «الباق» و در «قطور» چهار فوج پیاده، و سه دسته سوار، و یک تباری توپ ساخلو نگاه بدارند، حالا هم رفتار عثمانیان بر منوال مشروح است. (انتهی)

منزل دوازدهم ارین‌

هفت ساعت، ده معتبر ارامنه است، راه [آن] از کنار دریاچه می‌گذرد راهش خوب است، قریب دو فرسخ، فی الجمله کوه و کتل دارد.