- پیشگفتار 1
- ماجرای قتل امیر کبیر 12
- ویژگیهای این سفرنامه 19
- سفرنامه میرزا علی خان اعتماد السلطنة 20
- مقدّمه مؤلّف 20
- حرکت از بغداد 24
- درگیری در دلی عباس 26
- حاجی نجیب پاشا 28
- قره تپّه 29
- دلی عباس 29
- نیکجه 29
- کفری 30
- توادق 30
- کرکوک 30
- زرماتی 30
- آلتون کوپری 31
- اربیل 32
- حکمران با همت 33
- قوری درّه 35
- توضیح 36
- موصل 36
- توضیح 39
- تواریخ راجعه به موصل 39
- اسعد پاشا 41
- دلیب 48
- توضیح 49
- زاخو 49
- جزیرة العمر 49
- بدرخان بیک 50
- مسین 50
- دیرته 50
- ماردین 51
- شیخان 52
- توضیح 52
- منزل هجدهم 52
- دیار بکر 54
- احوال ملوک دیار بکر 56
- والی دیار بکر 57
- سیورک 58
- خیرالدین پاشا 58
- خرپوت 59
- توضیح 59
- عمر بن خالد 60
- راس العین 60
- اورفه 60
- ویژگیهای اورفه 61
- توضیح 62
- توضیح 63
- منزل بیست و سیم بیرهجک 65
- شهر حلب 65
- منزل بیست و چهارم قولپلر «2» 65
- توضیح 65
- حَلَب الشّهباء 68
- مصطفی مظهر پاشا 70
- «سلمی» 71
- «خان تومان» 71
- معرّة النّعمان 71
- توضیح 72
- شهر حُما 72
- خان شیخون 72
- شهر حُمْص 73
- توضیح 73
- توضیح 74
- «چشمه امام زین العابدین علیه السلام» 75
- ایکی قپولی 75
- شهر شام 76
- قطیفه 76
- مداین صالح 78
- نامق پاشا 78
- حرکت حاجیان از شام 79
- امیر حاج دولت روم 80
- مُزیرب 82
- مُعان 83
- معان 84
- تبوک 84
- عین زرقا 84
- مدینه منوّره 85
- حدیبیّه حشمتی 85
- بدر و حنین 85
- مداین صالح 85
- توضیح 86
- اهالی بدر و حنین 86
- مسجد شجره 87
- جُدیده 88
- در بیان منازل شام الی مکّه معظّمه و احوال و عادات امرای حاج 89
- رابُغ 89
- عین زرقاء 90
- معان 91
- مکّه معظّمه 94
- کعبةاللَّه العُلیا 96
- گفتگو در مسجد الحرام 98
- احرام حج تمتع 101
- توضیح 103
- توضیح 104
- توضیح 104
- مکّه مکرّمه 106
- شریف مکه 108
- شیخ محمود 109
- توضیح 109
- مدینه منوره 110
- حدیبیه حشمتی 112
- مقبره حمزه سید الشهداء علیه السلام 112
- مرقد مطهر پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله 112
- شهر دمشق شام 113
- «حضرت سکینه خاتون علیها السلام» 113
- زینبیّه 113
- تاریخ مختصر راجع به شامات 116
- اردوی اول 121
- وضع ترتیب لشکر عثمانی 121
- اردوی پنجم 122
- اردوی دوّم 122
- اردوی سیّم 122
- اردوی ششم 122
- اردوی چهارم 122
- توپچیهای قلاع ساحلیّه و جزایر 123
- سلانیک و سرفیجه 123
- فرقه عسکریه افریقا 123
- فرقه عسکریه کرید 123
- اردوی هفتم 123
- اصناف 124
- مجموع قوای حربیّه دولت «علیّه عثمانی»، 124
- حرکت از شام 125
- استطراد 126
- ابراهیم پاشای مصری 127
- تحصّن وهابیان 128
- منزل اول اخضرین 129
- منزل دویم بیکلر بیکی 130
- منزل سیم سراز 130
- منزل پنجم آسمان 130
- منزل چهارم بیره جک 130
- منزل ششم هاونگ، 131
- منزل هشتم سیورک 131
- منزل هفتم قره چوران 131
- منزل نهم قراباغچه 132
- منزل دهم دیاربکر 132
- منزل دوازدهم قُرطی 133
- منزل یازدهم 133
- منزل سیم المدین 134
- از موصل به عتبات 134
- منزل دویم بسمل 134
- [منزل هشتم] دلیکلی طاش 135
- منزل ششم خان 135
- توضیح 135
- منزل هفتم بتلیس 135
- منزل چهارم کان بشیری 135
- منزل پنجم اویس قرن 135
- توضیح 136
- منزل نهم گوگ میدان 136
- باغژ 137
- دریاچه وان 139
- منزل دهم تاتوان 139
- منزل یازدهم اخلاط 140
- توضیح 141
- منزل دوازدهم ارین 142
- منزل چهاردهم ارجیش 143
- توضیح 143
- منزل سیزدهم عادی جواز 143
- توضیح 143
- این قریه 144
- منزل پانزدهم بیسگری 144
- درّه محمودی 145
- منزل شانزدهم محمودی 145
- برخملو 146
- به قشلاق مقوری 146
- منزل هفدهم شروک 146
- منزل هجدهم شهر خوی 147
- توضیح 147
- منزل بیستم شهر تبریز 148
- منزل نوزدهم المَاسرای: 148
- مایان: 148
- دیزَج خَلیل: 148
ص: 29
نداشته باشد که مستوجب قتل شود و مجبور گردد که هشت ساعته از «نیاوران» به «قم» برود و تحصن اختیار کند. (1)
«محمد حسن خان اعتماد السلطنه» در یادداشتهای روزانه خویش، راجع به عاقبت کار پدر خود مینویسد:
«پنجم جمادی الثانیه 1298 ق. چنان که پدر بیچاره من همین طور با صداقت خدمت کرد عاقبت بعد از شصت سال خدمت به جد و پدر خودش بیکفن مرد. (2)
«اعتماد السلطنه» در باب درگذشت پدرش مینویسد:
«17 محرم 1300 ه. ق. پدر من در سنه 1284 در خانه «سید [محمد باقر] جمارانی» که ییلاق رفته بود مرحوم شد.» و در حرم «حضرت معصومه» در قم مدفون گردید.
«حاج علی خان حاجب الدوله» مردی بوده بسیار خوش بنیه- بیبند و بار- خوش قیافه- عیاش- خوش صحبت- بذله گو- شوخ و در خوش گذرانی و راحت گذرانی و راحتطلبی و ظرافت، شهرتی بسزا داشته و سر سفره نهار و شام بایستی برایش ساز بزنند اما ساز را بیرون کوک بکنند. دو دسته مطرب زنانه داشته، «حبیب سنتوری» ملقب و معروف به سماع حضور «پسر کوکب سبیلو» که از نوابغ این هنر بوده در خانه او به دنیا آمده است. (3)
«میرزا علی خان»، چهار نفر اولاد (فرزند) داشت، سه ذکور و یک اناث، هر یک از یک زوجه: فرزند بزرگتر، «عبدالعلی خان ادیب الملک» است که مادرش «صبیه ملااحمد» از علمای «مراغه» که به مستجاب الدعوه معروف بود، پسر میانی، «عبدالحسین خان» سرهنگ فوج «خلخال» که مادرش از سادات «مرند» بود، پسر کوچک «محمدحسن خان صنیع الدوله» است که مادرش صبیه «رضا قلی خان» قجر که از اولاد «مصطفی خان قاجار قوانلو» برادر «آقا محمد شاه قاجار» است. (4)
به هر حال «حاج علی خان» با دست یازیدن به قتل «میرزا تقی خان امیر کبیر»، یکی از قهرمانان مبارزه با استعمار و استبداد، ننگی ابدی را برای خود در تاریخ کشور ایران ثبت و
1- همان: 474
2- حاج علی خان در سلخ ربیع الاول 1284 ه. ق. درگذشت.
3- رجال ایران: 278
4- مرآة البلدان: 2/ 1585