سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه صفحه 32

ص: 43

می‌کنند، «نایب‌الحکومه» حاکم «کرکوک»، که تابع ولایت «موصل» است، در این قصبه می‌نشیند، اهلش ترک زبان، رودخانه «زاب سفلی» در کنارش می‌گذرد، که در فصل بهار «کلک (1)» و «کشتی» کار می‌کند، در هشت منزلی «بغداد» واقع است، و سه منزلی «موصل» است، مکرر شده در وقت زیادی آب، سه روزه اسباب مأکولات، بار «کلک» کرده [به] «بغداد» می‌رسانند، هشت فرسخی شط داخل می‌شود، رودخانه مزبور که در کنار قلعه جاری است، چنان اتفاق افتاده است که پنجاه ذرع به قلعه مانده، دو قسمت می‌شود.

رودخانه نصفی یک طرف قلعه می‌گذرد، و نصف دیگر از طرف دیگر، قلعه را رودخانه، مثل خندق احاطه کرده، باز دوباره مثل اول به هم وصل می‌شود، بسیار جای باصفا است، دو دروازه دارد که از روی پل است، و راهش منحصر است به آن دو پل، اطرافش صحرا است و این قلعه در بلندی اتفاق افتاده است، هرگاه ساکنین قلعه ذخیره داشته باشند، در قلعه‌داری خوب می‌توانند تاب بیاورند. حاجی «نجیب پاشا» والی «بغداد»، یک کاروان سرای بسیار بزرگ [با] بنای عالی در کنار رودخانه ساخته است، اهلش ترک زبان، بدلهجه [و] بدگل (2) هستند.

اربیل‌

منزل نهم «اربیل» است، یازده فرسخ است، «آلتون کوپری» و «اربیل» ابداً آبادانی و آبادی نداشت، با وجود صحرای بسیار خوب، محل زراعت و قابل آبادی بود، «اربیل» قصبه‌ای بسیار خوب است، اسم ضابطش «محسن افندی» است، از غلام گرجی‌های «نجیب پاشا»، شباهتاً بدون تفاوت «میرزا محمد» پسر مرحوم «قایم مقام»، و احوالًا اخلاقاً همچنان.

در میان قصبه یک تلّ بسیار بلندی اتفاق افتاده است، «ارک (3)» قرار داده‌اند، قلعه

1- کَلَک به فتح کاف و لام چیزی شبیه قایق است که با چوب و تخته و چند خیک باد کرده درست می‌کنند واز روی آب می‌گذرند. در فارسی به آن جاله یا ژاله هم گفته می‌شود.
2- بدقیافه و زشت‌
3- ارْک و ارْگ هر دو صحیح و به معنی عمارت دولتی است.