سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه صفحه 33

ص: 44

مضبوط دارد، چهار ارّاده توپ، قریب پانصد خانوار (1) در آن قلعه ساکن، و مابین قلعه قریب هزار و پانصد خانوار (2)«2» رعیت دارد، بسیار خوش آب و هواست. آب خوراکشان به قدر نصف آسیا از کوه می‌آید، به آن گوارایی آب بسیار کم است.

در شش فرسخی کوه است، برف زیاد دارد، برای فروش می‌آورند. «محسن افندی» نهایت اکرام کرد، ولی یک «ولی عثمان» نام بود، «یوزباشی» سواران قلعه، بر پدرش لعنت! برای سوار همراه نهایت هرزگی کرد.

«اربیل» شهری است واقع در جنوب شرقی «موصل»، اهالی این بلده تماماً کُرد، و عبارت از چهار هزار خانوار است.

«اسکندر رومی»، سیصد و سی و یک سال قبل از «میلاد عیسی»، در این جا «دارای کیانی» را شکست داد. و به روایتی همان روز مبدأ تاریخ اسکندری مقرر گردید، و این شهر از بلاد جبل محسوب است، در قدیم الایام پایتخت بلاد «زور» بود و در مابین رودخانه‌های «زاب بزرگ» و «زاب کوچک» واقع است، دو منزل از «موصل» دور، و اطراف قصبه، به یک سور (3) استوار محصور است، آبادانی در زمین مستوی (4) است.

حکمران با همت‌

در زمان حکمرانی «ملک المعظم مظفرالدین ابوسعید کوکبوری بن ابوالحسن علی ترکمان» صحرای «اربیل» خیلی آباد بود، قنواتِ زیاد، این صحرا را مشروب می‌ساخت، این حکمران باهمت، در این شهر باصفا، دارالسلطنه و جامع کبیر، و از برای کورها و شل‌ها و بیوه‌ها و مسافرین، علیحده رباطات (5)، و از برای مریض‌ها نیز مریض‌خانه بنا کرد؛

1- در متن خانه وار
2- در متن خانه وار
3- دیوار دور شهر
4- صاف و هموار
5- پل‌ها