سفرنامه حاج علیخان اعتماد السلطنه صفحه 53

ص: 64

افتاده است، قلعه بسیار مضبوط دارد، از سنگ سیاه، دروازه‌های عالی و کوچه بازارش جمیعاً سنگ فرش، عمارت و خانه‌های بسیار منقّح دارد، اکثر خانه‌های اعاظم، بسیار قشنگ و در طرح فرنگی است.

عمارتی که بنده را مهمان داده بودند، خانه «یوسف افندی» گمرک «آقاسی» بود، بسیار عمارت عالی داشت. یک غلام گرجی «رشید آقا» نام داشت، به اصطلاح خودشان کلوله بود، اولاد نداشت، برای خود اولاد قرار داده بود، اختیار جمیع خانه و ملک [و] زندگی و عیالش دست «رشید آقا» بود، جوانی بود بیست سال اگر داشت، دایماً مشغول عیش بود، خاصه با اهل اندرون آقای خود.

یک «کنیز یزیدی» داشت «رشید آقا»، در نهایت مقبولی، با او عشق‌بازی می‌کرد، روزه‌اش را می‌خورد و می‌گفت من مسلمانم! باری از همه خانه، آب جاری است، منبع آب شهرشان یک رودخانه است، از کوه سرازیر می‌شود، در پشت سر شهر واقع است.

چون آب «شط» در مابین قلعه شهر واقع است، آبِ «شط» شهر را نمی‌گیرد، ولی آب کوه، رودخانه‌ای است که برای معبر آب که داخل شهر می‌شود، یک راه آب ساخته‌اند؛ مثل «پل خواجوی اصفهان»، البته سیصد چشمه آن پل چوبی دارد، از پنج فرسخی برداشته‌اند آن پل را، که از سنگ و آهک در نهایت مضبوطی، آب را سوار کرده‌اند، داخل شهر می‌شود، و به خانه‌ها قسمت می‌شود، آب گوارا است و موسوم به «عین علی»

یک مسجد دارد بسیار بزرگ، مسمّی به «اولی جامع»، خیلی زینت دارد، می‌توان گفت طرح «مسجد شاه طهران» را، از روی نقشه آن ریخته‌اند، امتیازی که این جامع دارد صحنش وسیع‌تر، و دیوارهای آن از سنگ سیاه تراشیده، و تماماً منبّت کاری است، و زیر طرّه دیوارهای صحن را، در پهنی نیم ذرع، از مرمر سفید بالا برده و سی جزو قرآن را به تمامه، به «خط کوفی طغرائی» (1)، در یک وضع روح‌افزا، در روی همان مرمرها، به طور حاشیه نوشته و حجاری کرده‌اند.